Η θεωρία των 90 απαραίτητων θρεπτικών συστατικών (60 μέταλλα / ιχνοστοιχεία, 16 βιταμίνες, 12 αμινοξέα και 2–3 λιπαρά οξέα) προέρχεται από τον κτηνίατρο και νατουροπαθητικό Dr. Joel Wallach και αποτελεί μια εναλλακτική προσέγγιση της διατροφής (διαφορετική από την κλασική ιατρική/διαιτολογική ταξινόμηση).
Ο Dr. Joel D. Wallach είναι κτηνίατρος, νατουροπαθητικός γιατρός, συγγραφέας και συνιδρυτής του Youngevity (πρώην American Longevity), γνωστός για την προώθηση των συμπληρωμάτων διατροφής και τη συγγραφή βιβλίων όπως το “Dead Doctors Don’t Lie” (Οι νεκροί γιατροί δεν λένε ψέμματα).
Ιστορικό & Ρόλοι
- Διαπιστευτήρια & Ιδιότητα: Κατέχει πτυχία DVM και ND. Είναι νατουροπαθητικός γιατρός και όχι ιατρός (MD) και έχει συνταξιοδοτηθεί.
- Επιχειρήσεις & Υπεράσπιση: Συνίδρυσε το Youngevity με τον Dr. Ma Lan το 1997, δίνει διαλέξεις παγκοσμίως και υποστηρίζει τα δικαιώματα της βιομηχανίας συμπληρωμάτων διατροφής, συμπεριλαμβανομένης της εργασίας που σχετίζεται με τους ισχυρισμούς υγείας που πληρούν τις προϋποθέσεις του FDA για το σελήνιο και τα ωμέγα-3.
- Έρευνα: Μελέτησε τη διατροφή με σελήνιο και μέταλλα, αναφέροντας μια περίπτωση κυστικής ίνωσης σε έναν πίθηκο rhesus με έλλειψη σεληνίου το 1977, και προωθεί την άποψη ότι πολλές χρόνιες παθήσεις προέρχονται από διατροφικές ελλείψεις.
Αξιοσημείωτα Έργα & Αρχεία
Δημοσιεύσεις: Συγγραφή πάνω από 70 επιστημονικών εργασιών και βιβλίων, συμπεριλαμβανομένων των “Dead Doctors Don’t Lie”, “Let’s Play Doctor”, “Diseases of Exotic Animals: Medical and Surgical Management”, και “Rare Earths: Forbidden Cures”.

Περιληπτικά η προσέγγιση του Dr. Joel D. Wallach περιγράφεται με τα παρακάτω:
Στον περίπλοκο κόσμο της διατροφής και της ευεξίας, το πρωτοποριακό μήνυμα του Dr. Joel Wallach ξεχωρίζει για τη σαφήνεια και το βάθος του. Στην καρδιά των διδασκαλιών του βρίσκεται η πίστη στη δύναμη των “90 essential nutrients” (90 απαραίτητων θρεπτικών στοιχείων), ένα ολοκληρωμένο φάσμα βιταμινών, μετάλλων, αμινοξέων και λιπαρών οξέων που είναι ζωτικής σημασίας για τη βέλτιστη απόδοση του σώματος. Σύμφωνα με τον Dr. Wallach του Youngevity, η διασφάλιση της πρόσληψης αυτών των απαραίτητων θρεπτικών συστατικών είναι θεμελιώδης για την επίτευξη και τη διατήρηση της υγείας. Ας εξερευνήσουμε τον ζωτικό ρόλο που διαδραματίζουν αυτά τα θρεπτικά συστατικά στην καθημερινότητά μας και πώς μπορούν να ανοίξουν το δρόμο για την ευεξία.
Το Θεμέλιο της Υγείας
1. Κυτταρική Λειτουργία και Επιδιόρθωση:
Κάθε κύτταρο στο σώμα μας βασίζεται σε μια ακριβή ισορροπία θρεπτικών συστατικών για να λειτουργήσει σωστά. Τα 90 απαραίτητα θρεπτικά συστατικά είναι αναπόσπαστα στοιχεία των κυτταρικών διεργασιών, συμπεριλαμβανομένης της παραγωγής ενέργειας, της επιδιόρθωσης και της αναγέννησης. Θρέφοντας τα κύτταρα μας, αυτά τα θρεπτικά συστατικά θέτουν τις βάσεις για όλες τις πτυχές της υγείας.
2. Υποστήριξη του Ανοσοποιητικού Συστήματος:
Ένα ισχυρό ανοσοποιητικό σύστημα είναι η άμυνα μας ενάντια σε λοιμώξεις και ασθένειες. Βιταμίνες όπως A, C, D και μέταλλα όπως ο ψευδάργυρος και το σελήνιο, παίζουν κρίσιμο ρόλο στην υποστήριξη της ανοσολογικής λειτουργίας. Η επαρκής πρόσληψη αυτών των απαραίτητων θρεπτικών συστατικών βοηθά στην προετοιμασία του σώματος για την καταπολέμηση των παθογόνων και τη διατήρηση της υγείας.
3. Υγεία των οστών και των αρθρώσεων:
Τα μέταλλα, όπως το ασβέστιο, το μαγνήσιο και ο φώσφορος, μαζί με τη βιταμίνη D, είναι ζωτικής σημασίας για τη διατήρηση ισχυρών οστών και υγιών αρθρώσεων. Ο Dr. Wallach τονίζει τη σημασία αυτών των θρεπτικών συστατικών στην πρόληψη παθήσεων όπως η οστεοπόρωση και η αρθρίτιδα, εξασφαλίζοντας την κινητικότητα και την ποιότητα ζωής.
4. Υγεία της καρδιάς και των αγγείων:
Η καρδιά είναι ένα όργανο που απαιτεί συνεχή διατροφική υποστήριξη. Τα ωμέγα-3 λιπαρά οξέα, μαζί με βιταμίνες και μέταλλα όπως οι βιταμίνες Β, η βιταμίνη Ε και το κάλιο, συμβάλλουν στην καρδιαγγειακή υγεία υποστηρίζοντας τη λειτουργία της καρδιάς, ρυθμίζοντας την αρτηριακή πίεση και μειώνοντας τη φλεγμονή.
5. Λειτουργία του εγκεφάλου και ψυχική υγεία:
Η υγεία του εγκεφάλου μας επηρεάζεται βαθιά από την πρόσληψη θρεπτικών συστατικών. Τα απαραίτητα λιπαρά οξέα, όπως το DHA (δοκοσαεξαενοϊκό οξύ, ένα απαραίτητο πολυακόρεστο ωμέγα-3 λιπαρό οξύ), είναι ζωτικής σημασίας για την ανάπτυξη και τη λειτουργία του εγκεφάλου, ενώ τα αντιοξειδωτικά και οι βιταμίνες Β παίζουν ρόλο στην προστασία της γνωστικής υγείας και στην υποστήριξη της ρύθμισης της διάθεσης.
Εφαρμογή της Διατροφικής Σοφίας του Dr. Wallach
1. Ποικίλη Διατροφή:
Μια ποικίλη διατροφή πλούσια σε φρούτα, λαχανικά, άπαχες πρωτεΐνες και υγιή λίπη αποτελεί τον ακρογωνιαίο λίθο για την παροχή στο σώμα μας των 90 απαραίτητων θρεπτικών συστατικών. Ο Dr. Wallach ενθαρρύνει την κατανάλωση μιας ποικιλίας τροφών για να καλύψει το ευρύ φάσμα των θρεπτικών συστατικών.
2. Συμπληρώματα:
Δεδομένων των προκλήσεων της σύγχρονης γεωργίας και του τρόπου ζωής, η επίτευξη βέλτιστης πρόσληψης θρεπτικών συστατικών μόνο μέσω της διατροφής μπορεί να είναι δύσκολη. Οπότε είναι σχεδόν απαραίτητη η πρόσληψη συμπληρωμάτων που έχει σχεδιαστεί για να καλύψει τα διατροφικά κενά, διασφαλίζοντας ότι το σώμα λαμβάνει και τα 90 απαραίτητα θρεπτικά συστατικά στις σωστές ποσότητες.
3. Σκέψεις για τον Τρόπο Ζωής:
Εκτός από τη διατροφή και τα συμπληρώματα, ο Dr. Wallach υπογραμμίζει τη σημασία παραγόντων του τρόπου ζωής, όπως η τακτική άσκηση, ο επαρκής ύπνος και η διαχείριση του στρες, για την υποστήριξη της ικανότητας του σώματος να χρησιμοποιεί αυτά τα θρεπτικά συστατικά αποτελεσματικά.
Συμπέρασμα
Η έννοια των 90 απαραίτητων θρεπτικών συστατικών δεν αφορά μόνο την πρόληψη των ελλείψεων, αφορά τη δημιουργία μιας βάσης για μια ζωντανή υγεία και μακροζωία. Υιοθετώντας τη διατροφική φιλοσοφία του Dr. Wallach, τα άτομα μπορούν να ενδυναμώσουν τον εαυτό τους για να ζήσουν μια πιο υγιεινή ζωή. Είτε μέσω προσεκτικών διατροφικών επιλογών είτε μέσω στρατηγικής συμπλήρωσης με προϊόντα σωστά σχεδιασμένα, η διασφάλιση της πρόσληψης αυτών των ζωτικών θρεπτικών συστατικών αποτελεί ένα βήμα προς την επίτευξη βέλτιστης υγείας.
(Πηγή: “The Essential 90: Unlocking Optimal Health with Dr. Wallach’s Nutritional Philosophy” από το YOUNGEVITY, https://youngevity-supplements.co.uk/blogs/news/the-essential-90-unlocking-optimal-health-with-dr-wallachs-nutritional-philosophy)

Η αναλυτική λίστα αυτών των 90 συστατικών που προτείνει ο Dr. Joel Wallach, όπως την κατηγοριοποιεί ο ίδιος, περιλαμβάνει τα εξής:
1. Τα 60 Μέταλλα, Στοιχεία & Ιχνοστοιχεία
Η λίστα αυτή περιλαμβάνει τόσο βασικά μακροστοιχεία και ιχνοστοιχεία όσο και στοιχεία που η κλασική επιστήμη δεν θεωρεί απαραίτητα (ή θεωρεί τοξικά σε υψηλές δόσεις) και αυτά είναι:
- Βασικά μακροστοιχεία & ηλεκτρολύτες: Ασβέστιο, Μαγνήσιο, Φώσφορος, Κάλιο, Νάτριο, Χλώριο, Θείο.
- Γνωστά ιχνοστοιχεία: Σίδηρος, Ψευδάργυρος, Χαλκός, Μαγγάνιο, Ιώδιο, Σελήνιο, Χρώμιο, Μολυβδαίνιο, Κοβάλτιο, Βόριο, Πυρίτιο.
- Λοιπά στοιχεία & μέταλλα της λίστας: Άζωτο, Αλουμίνιο, Αρσενικό, Ασήμι, Βανάδιο, Βάριο, Βηρύλλιο, Βισμούθιο, Βρώμιο, Γάλλιο, Γερμάνιο, Γαδολίνιο, Δυσπρόσιο, Έρβιο, Ευρώπιο, Ζιρκόνιο, Ήλιο, Υδρογόνο, Θούλιο, Ίνδιο, Υττέρβιο, Ύττριο, Καίσιο, Κασσίτερος, Λανθάνιο, Λίθιο, Λουτέσιο, Νεοδύμιο, Νικέλιο, Νιόβιο, Οξυγόνο, Όλμιο, Πρασεοδύμιο, Ρήνιο, Ρουβίδιο, Σαμάριο, Σκάνδιο, Στρόντιο, Ταντάλιο, Τέρβιο, Τιτάνιο, Χρυσός, Άνθρακας, Δημήτριο, Άφνιο.
2. Οι 16 Βιταμίνες (και βιταμινοειδή, οι οποίες είναι ουσίες με παρόμοια δράση που ο οργανισμός συνθέτει εν μέρει ή δεν κατατάσσονται τυπικά ως βιταμίνες)
Εκτός από τις 13 κλασικές βιταμίνες, στη λίστα προστίθενται 3 ουσίες που δρουν ως συμπαράγοντες:
- Λιποδιαλυτές (4): Βιταμίνη A, Βιταμίνη D, Βιταμίνη E, Βιταμίνη K.
- Υδατοδιαλυτές (9): Βιταμίνη C, Βιταμίνη B1 (Θειαμίνη), Βιταμίνη B2 (Ριβοφλαβίνη), Βιταμίνη B3 (Νιασίνη), Βιταμίνη B5 (Παντοθενικό οξύ), Βιταμίνη B6 (Πυριδοξίνη), Βιταμίνη B7 (Βιοτίνη), Βιταμίνη B9 (Φολικό οξύ), Βιταμίνη B12 (Κοβαλαμίνη).
- Επιπλέον ενώσεις (3): Χολίνη, Ινοσιτόλη, Φλαβονοειδή / Βιοφλαβονοειδή.
3. Τα 12 Αμινοξέα
Περιλαμβάνει τα 9 κλασικά απαραίτητα αμινοξέα που δεν συνθέτει ο οργανισμός, συν 3 υπό προϋποθέσεις απαραίτητα:
- Τα 9 βασικά: Βαλίνη, Ιστιδίνη, Ισολευκίνη, Λευκίνη, Λυσίνη, Μεθειονίνη, Θρεονίνη, Τρυπτοφάνη, Φαινυλαλανίνη.
- Τα 3 επιπλέον: Αργινίνη, Ταυρίνη, Τυροσίνη.
4. Τα 2 (ή 3) Απαραίτητα Λιπαρά Οξέα
- Ωμέγα-6: Λινολεϊκό οξύ (Linoleic acid).
- Ωμέγα-3: Άλφα-λινολενικό οξύ (Alpha-linolenic acid).
(Σημείωση: Σε ορισμένες εκδοχές της ίδιας λίστας προστίθεται ως 3ο το Αραχιδονικό οξύ ή τα Ωμέγα-9).
Τι ισχύει σύμφωνα με την επίσημη επιστήμη της διατροφής
Είναι σημαντικό να γνωρίζεις τη διαφορά ανάμεσα στη θεωρία των “90 στοιχείων” και τα σύγχρονα επιστημονικά δεδομένα:
- Πραγματικά απαραίτητα συστατικά: Η κλασική βιοχημεία αναγνωρίζει περίπου 40–45 απαραίτητα θρεπτικά συστατικά (13 βιταμίνες, 9 αμινοξέα, 2 λιπαρά οξέα και περίπου 15–20 μέταλλα και ιχνοστοιχεία).
- Βαρέα μέταλλα & Σπάνιες γαίες: Στοιχεία της παραπάνω λίστας των 60 μετάλλων, όπως το αρσενικό, το αλουμίνιο, το βάριο, το βηρύλλιο ή οι σπάνιες γαίες (πχ. Λανθάνιο, Δημήτριο), δεν έχουν κανέναν γνωστό βιολογικό ρόλο στον ανθρώπινο οργανισμό και σε αυξημένες συγκεντρώσεις είναι τοξικά.
Για να καλυφθούν πλήρως τα απαραίτητα μικροθρεπτικά συστατικά (βιταμίνες και μέταλλα / ιχνοστοιχεία), η πιο αποτελεσματική προσέγγιση είναι ο συνδυασμός ολόκληρων, μη επεξεργασμένων τροφών με υψηλή θρεπτική πυκνότητα.
Παρακάτω συγκεντρώνονται οι κορυφαίες φυσικές πηγές ανά κατηγορία, καθώς και πρακτικοί συνδυασμοί για μέγιστη απορρόφηση.
1. Βασικά Μέταλλα & Ιχνοστοιχεία
| Συστατικό | Κορυφαίες Φυσικές Πηγές |
| Ασβέστιο | Γιαούρτι, τυριά, σαρδέλες (με το κόκαλο), ταχίνι, αμύγδαλα, μπρόκολο, σπανάκι |
| Μαγνήσιο | Κολοκυθόσπορος, αμύγδαλα, κάσιους, σπανάκι, μαύρη σοκολάτα (>70%), βρώμη, όσπρια |
| Σίδηρος | Κόκκινο κρέας, συκώτι, φακές, ρεβίθια, σπανάκι, κολοκυθόσπορος, κινόα |
| Ψευδάργυρος | Θαλασσινά (ειδικά στρείδια), μοσχάρι, κολοκυθόσπορος, ρεβίθια, αυγά, καρύδια |
| Κάλιο | Μπανάνες, πατάτες & γλυκοπατάτες, αβοκάντο, σπανάκι, φακές, πορτοκάλια |
| Σελήνιο | Καρύδια Βραζιλίας (1–2 την ημέρα καλύπτουν τις ανάγκες), τόνος, σαρδέλες, αυγά, κοτόπουλο |
| Ιώδιο | Θαλασσινά ψάρια, γαρίδες, γαλακτοκομικά, αυγά, ιωδιούχο αλάτι (με μέτρο) |
2. Απαραίτητες Βιταμίνες
- Λιποδιαλυτές Βιταμίνες (A, D, E, K):
- Βιταμίνη A: Συκώτι, αυγά, καρότα, γλυκοπατάτες, κολοκύθα, σπανάκι (ως β-καροτένιο).
- Βιταμίνη D: Λιπαρά ψάρια (σολομός, σκουμπρί, σαρδέλες), κρόκος αυγού, μανιτάρια εκτεθειμένα στον ήλιο (η κύρια πηγή παραμένει η έκθεση στον ήλιο).
- Βιταμίνη E: Εξαιρετικό παρθένο ελαιόλαδο, αμύγδαλα, ηλιόσπορος, φουντούκια, αβοκάντο.
- Βιταμίνη K: Πράσινα φυλλώδη λαχανικά (σπανάκι, λαχανίδα, μαρούλι), μπρόκολο (K1), ζυμωμένα τρόφιμα και κρόκος αυγού (K2).
- Υδατοδιαλυτές Βιταμίνες (Σύμπλεγμα B & C):
- Βιταμίνες B1, B2, B3, B5, B6: Δημητριακά ολικής άλεσης, όσπρια, πουλερικά, ψάρια, αυγά, ξηροί καρποί, μπανάνες.
- Φολικό οξύ (B9): Φακές, ρεβίθια, σπανάκι, σπαράγγια, αβοκάντο, μπρόκολο.
- Βιταμίνη B12: Βρίσκεται αποκλειστικά σε ζωικές πηγές (κρέας, ψάρια, θαλασσινά, αυγά, γαλακτοκομικά).
- Βιταμίνη C: Κόκκινες και κίτρινες πιπεριές, ακτινίδια, πορτοκάλια, φράουλες, μπρόκολο, ντομάτες.
3. Πρακτικοί Κανόνες Απορρόφησης & Συνδυασμών
- Συνδυασμός Σιδήρου + Βιταμίνης C: Η απορρόφηση του φυτικού σιδήρου (πχ. από φακές ή σπανάκι) πολλαπλασιάζεται όταν συνοδεύεται από βιταμίνη C (πχ. λεμόνι στις φακές ή πιπεριά στη σαλάτα).
- Καλά λιπαρά με λαχανικά: Οι βιταμίνες A, D, E και K απαιτούν λίπος για να απορροφηθούν. Η προσθήκη ελαιολάδου, αβοκάντο ή ξηρών καρπών στα λαχανικά είναι απαραίτητη.
- Μέθοδος του Πιάτου στην πράξη: Για να καλυφθεί καθημερινά το μεγαλύτερο φάσμα συστατικών χωρίς περίπλοκους υπολογισμούς, θα πρέπει να θέσεις ως στόχο σε κάθε κυρίως γεύμα το 1/2 του πιάτου να αποτελείται από πολύχρωμα λαχανικά, το 1/4 από ποιοτική πρωτεΐνη (ψάρι, αυγά, όσπρια, κρέας) και το 1/4 από σύνθετους υδατάνθρακες (ολικής άλεσης, γλυκοπατάτα), συνοδεία 1–2 κουταλιών ελαιόλαδου.
- Περιορισμός νατρίου και επεξεργασμένων τροφών: Κατά προτίμηση φρέσκα μυρωδικά και λεμόνι αντί για υπερβολικό αλάτι, αποφεύγοντας τις συσκευασμένες τροφές που στερούνται μικροθρεπτικών συστατικών.
(Σημείωση: Εάν ακολουθείς χορτοφαγική/vegan διατροφή, έχεις συγκεκριμένες δυσανεξίες ή λαμβάνεις φαρμακευτική αγωγή, η αξιολόγηση τυχόν ελλείψεων, ιδίως σε B12, σίδηρο ή βιταμίνη D, καλό είναι να γίνεται μέσω αιματολογικών εξετάσεων με τη καθοδήγηση επαγγελματία υγείας).

Οι 4 τροφές που ο Dr. Peter Glidden μας συμβουλεύει να αποφεύγουμε, το σιτάρι, το κριθάρι, την σίκαλη και την βρώμη, για να προστατεύσουμε την υγεία μας
Ο Dr. Peter Glidden (Νaturopathic Doctor / Νατουροπαθητικός) προτείνει συχνά την αποφυγή συγκεκριμένων κατηγοριών τροφίμων, με πιο χαρακτηριστική την τετράδα των δημητριακών που περιέχουν γλουτένη, τα οποία συμβουλεύει να σταματήσει κάποιος να καταναλώνει (συχνά για μια δοκιμαστική περίοδο 4 εβδομάδων):
- Σιτάρι (Wheat)
- Κριθάρι (Barley)
- Σίκαλη (Rye / Σίκαλη)
- Βρώμη (Oats, ακόμα και η λεγόμενη “χωρίς γλουτένη”)
Ο Dr. Peter Glidden έχει συγγράψει βιβλία όπως τα “The MD Emperor Has No Clothes: Everybody Is Sick and I Know Why”, “Attempt a Cure with Wholistic Medicine: Dr. Glidden’s Naturopathic Treatment Notebook for the Enlightened” και “Everybody Is Sick, And I Know Why”. Επίσης έχει και αρκετά σημαντική διαδικτυακή παρουσία όπου εκθέτει τις επιστημονικές του προσεγγίσεις και απόψεις για την ανθρώπινη υγεία και τις αιτίες που ολοένα και χειροτερεύει, ειδικά στο αναπτυγμένο δυτικό κόσμο και κύρια έμφαση στην παραγωγή των τροφίμων, στην διατροφή μας και σε άλλα θέματα που υποστηρίζει ότι ευθύνονται για τις κάθε είδους παθήσεις που ταλανίζουν τον σύγχρονο άνθρωπο.
Ιστότοποι & Διαδικτυακά Κανάλια
- Ιστότοπος: DR. GLIDDEN https://leavebigpharmabehind.com/ και Dr. Peter Glidden Substack https://drglidden.substack.com/
- Podcast & Βίντεο: Εμφανίζεται σε εκπομπές όπως το Health Solutions Show with Dr Glidden ND and Friends στο Spotify https://open.spotify.com/show/71vVxX1U175dfyugUnFQTW, το Fire Your MD Now! https://www.youtube.com/playlist?list=PLsqvyG7h05BSOrLT99vsa1b1cO_jyGnGD, και σε διάφορες ομιλίες στο YouTube https://www.youtube.com/playlist?list=PLITUoxrOlhfm-kYhrWTmjbqhbbSlSrbiD
Το σκεπτικό του Dr. Glidden:
Υποστηρίζει ότι τα σύγχρονα δημητριακά έχουν υποστεί γενετική τροποποίηση / υβριδοποίηση, περιέχουν υψηλά επίπεδα γλουτένης και συχνά έχουν ψεκαστεί με γλυφοσάτη (glyphosate), γεγονότα τα οποία σύμφωνα με τον ίδιο προκαλούν φλεγμονές στο έντερο, παρεμποδίζουν την απορρόφηση θρεπτικών συστατικών και συνδέονται με διάφορα χρόνια προβλήματα υγείας.
Η γλουτένη είναι μια πρωτεΐνη που αποτελείται από μια αλυσίδα αμινοξέων ισχυρά συνδεδεμένων μεταξύ τους. Για την ακρίβεια είναι ένα πρωτεϊνικό σύμπλεγμα που αποτελείται από μακριές αλυσίδες αμινοξέων, οι οποίες συνδέονται μεταξύ τους με ισχυρούς χημικούς δεσμούς.
Πιο συγκεκριμένα, η δομή και οι ιδιότητές της οφείλονται στα εξής χαρακτηριστικά:
- Δύο βασικές πρωτεΐνες: Αποτελείται κυρίως από τη γλιαδίνη (που δίνει εκτατότητα) και τη γλουτενίνη (που δίνει ελαστικότητα).
- Ισχυροί δεσμοί: Τα αμινοξέα συνδέονται με ισχυρούς πεπτιδικούς δεσμούς (καθώς και δισουλφιδικούς δεσμούς όταν προστεθεί νερό), γεγονός που κάνει τη γλουτένη ιδιαίτερα ανθεκτική στη διάσπαση από τα πεπτικά ένζυμα του ανθρώπου.
- Πηγές: Βρίσκεται φυσικά σε δημητριακά όπως το σιτάρι, το κριθάρι και η σίκαλη.
Η γλουτένη είναι ανθεκτική στη διάσπαση από τα ανθρώπινα πεπτικά ένζυμα, ενώ η σωστή, αργή ζύμωση (ιδίως με φυσικό προζύμι) λειτουργεί ως “προ-πέψη” που διασπά μεγάλο μέρος της γλουτένης και των δύσπεπτων σακχάρων πριν το ψωμί φτάσει στο στομάχι.
1. Πώς η γλουτένη επηρεάζει την πέψη
Λόγω των ισχυρών δεσμών ανάμεσα στα αμινοξέα της (και της υψηλής περιεκτικότητας σε προλίνη και γλουταμίνη), τα ένζυμα του στομάχου και του λεπτού εντέρου δεν μπορούν να τη διασπάσουν πλήρως σε μεμονωμένα αμινοξέα. Αντίθετα, αφήνουν άπεπτα θραύσματα πρωτεϊνών (πεπτίδια, όπως η γλιαδίνη).
Ανάλογα με τον οργανισμό, αυτό έχει διαφορετικό αντίκτυπο:
- Στον γενικό πληθυσμό. Τα άπεπτα πεπτίδια αποβάλλονται φυσιολογικά χωρίς να προκαλούν βλάβη, αν και μεγάλες ποσότητες γρήγορης ωρίμανσης αρτοποιημάτων μπορεί να προκαλέσουν αίσθημα βάρους ή φουσκώματος.
- Στην κοιλιοκάκη. Το ανοσοποιητικό σύστημα αναγνωρίζει αυτά τα θραύσματα γλουτένης ως απειλή και επιτίθεται στο τοίχωμα του λεπτού εντέρου, προκαλώντας φλεγμονή και δυσαπορρόφηση θρεπτικών συστατικών.
- Στη μη κοιλιοκάκη ευαισθησία & το Ευερέθιστο Έντερο (IBS). Πολλές φορές η ενόχληση (αέρια, φούσκωμα, πόνος) δεν οφείλεται μόνο στην ίδια τη γλουτένη, αλλά στις φρουκτάνες (υδατάνθρακες της κατηγορίας FODMAPs(*)) που συνυπάρχουν στο σιτάρι και ζυμώνονται απότομα από τα βακτήρια του εντέρου.
(*) Τα FODMAPs είναι μια ομάδα υδατανθράκων βραχείας αλυσίδας (ζυμώσιμοι ολιγοσακχαρίτες, δισακχαρίτες, μονοσακχαρίτες και πολυόλες) που δεν απορροφώνται εύκολα από το λεπτό έντερο. Καταλήγουν στο παχύ έντερο, όπου τραβούν νερό και ζυμώνονται από τα βακτήρια, με αποτέλεσμα να προκαλούν φούσκωμα, αέρια, κοιλιακό άλγος και διάρροια, ιδιαίτερα σε άτομα με Σύνδρομο Ευερέθιστου Εντέρου (IBS). Το ακρωνύμιο σημαίνει: • Fermentable (Ζυμώσιμοι) • Oligosaccharides (Ολιγοσακχαρίτες, πχ. σιτάρι, σίκαλη, όσπρια, σκόρδο, κρεμμύδι) • Disaccharides (Δισακχαρίτες, πχ. λακτόζη σε γαλακτοκομικά) • Monosaccharides (Μονοσακχαρίτες, πχ. φρουκτόζη σε μήλα, μέλι, σύκα) • Polyols (Πολυόλες, πχ. σορβιτόλη, μαννιτόλη σε πυρηνόκαρπα φρούτα και γλυκαντικά)
2. Ο ρόλος της σωστής ζύμωσης στην πέψη
Η βιομηχανική αρτοποιία χρησιμοποιεί εμπορική μαγιά και σύντομους χρόνους (1–2 ώρες), που απλώς φουσκώνουν το ζυμάρι χωρίς να αλλάζουν τη χημική του σύσταση. Αντίθετα, η μακρά ζύμωση (12 έως 48 ώρες) με φυσικό προζύμι (άγριοι ζυμομύκητες και γαλακτοβάκιλλοι) μεταμορφώνει το ζυμάρι:
- Μερική διάσπαση της γλουτένης (Υδρόλυση). Οι γαλακτοβάκιλλοι του προζυμιού παράγουν ένζυμα (πρωτεάσες) και οξέα που “κόβουν” τους ισχυρούς δεσμούς της γλιαδίνης και της γλουτενίνης σε μικρότερα, πολύ πιο εύπεπτα πεπτίδια και ελεύθερα αμινοξέα.
- Μείωση των FODMAPs (Φρουκτάνες). Κατά την αργή ζύμωση, τα βακτήρια καταναλώνουν έως και το 60%–90% των δύσπεπτων σακχάρων (φρουκτάνες) του αλευριού, μειώνοντας δραστικά το φούσκωμα μετά το φαγητό.
- Εξουδετέρωση του φυτικού οξέος. Τα δημητριακά περιέχουν φυτικό οξύ, το οποίο δεσμεύει μέταλλα (σίδηρο, ψευδάργυρο, μαγνήσιο) και εμποδίζει την απορρόφηση τους. Η οξύτητα του προζυμιού ενεργοποιεί το ένζυμο φυτάση, διασπώντας το φυτικό οξύ και κάνοντας το ψωμί πιο θρεπτικό και ελαφρύ.
- Ηπιότερη γλυκαιμική απόκριση. Τα οργανικά οξέα (γαλακτικό και οξικό οξύ) που παράγονται επιβραδύνουν την πέψη του αμύλου, αποφεύγοντας τις απότομες αυξήσεις στο σάκχαρο του αίματος.
| Χαρακτηριστικό | Γρήγορη Ζύμωση (Μαγιά εμπορίου) | Αργή Ζύμωση
(Φυσικό Προζύμι 12 – 24+ ώρες) |
| Διάρκεια | 1 – 2 ώρες | 12 – 48 ώρες |
| Δομή Γλουτένης | Ακέραιη, με ισχυρούς δεσμούς | Μερικώς διασπασμένη σε μικρότερα πεπτίδια |
| Φρουκτάνες (FODMAPs) | Υψηλή περιεκτικότητα | Μειωμένη κατά 60% – 90% |
| Απορρόφηση Μετάλλων | Περιορισμένη (λόγω φυτικού οξέος) | Υψηλή (διάσπαση φυτικού οξέος) |
| Αίσθηση στο Στομάχι | Συχνά προκαλεί βάρος/φούσκωμα | Πολύ πιο εύπεπτο |
Σημαντική επισήμανση: Παρόλο που η μακρά ζύμωση με προζύμι μειώνει σημαντικά το φορτίο της γλουτένης και βοηθά όσους έχουν ήπια ευαισθησία, δεν εξαφανίζει πλήρως τη γλουτένη και δεν είναι ασφαλής για άτομα με κοιλιοκάκη.
Σημείωση: Στις ευρύτερες λίστες του Dr. Glidden με τα λεγόμενα “12 Bad Foods” (12 κακά τρόφιμα), συμπεριλαμβάνει επίσης τα τηγανητά, τα έλαια του εμπορίου σε μπουκάλι, το καλοψημένο κρέας, τα αλλαντικά με νιτρικά, τα ανθρακούχα ποτά και τα επεξεργασμένα σόγια/καλαμπόκι. Οι απόψεις αυτές βασίζονται στην εναλλακτική νατουροπαθητική προσέγγιση και δεν αποτελούν ευρέως αποδεκτή ιατρική ή διαιτολογική οδηγία.

Η ευρύτερη λίστα των “12 κακών τροφίμων” που προβάλλει ο νατουροπαθητικός Dr. Peter Glidden (σε συνεργασία με τη φιλοσοφία του Dr. Joel Wallach) περιλαμβάνει τροφές που σύμφωνα με την προσέγγισή του προκαλούν φλεγμονές και παρεμποδίζουν την απορρόφηση θρεπτικών συστατικών:
- Σιτάρι (Wheat). Αποφεύγεται λόγω γλουτένης.
- Κριθάρι (Barley). Αποφεύγεται λόγω γλουτένης.
- Σίκαλη (Rye). Αποφεύγεται λόγω γλουτένης.
- Βρώμη (Oats). Αποφεύγεται ακόμη και αν φέρει σήμανση “χωρίς γλουτένη”, λόγω της πρωτεΐνης αβενίνης (είναι μια πρωτεΐνη, η προλαμίνη που βρίσκεται φυσικά στη βρώμη (Avena sativa) και έχει δομή παρόμοια με αυτή της γλουτένης του σιταριού, της κριθαριού και της σίκαλης).
- Καλαμπόκι (Corn). Αποφεύγεται κυρίως λόγω γενετικής τροποποίησης (GMO).
- Σόγια (Soy). Αποφεύγεται λόγω φυτοοιστρογόνων και γενετικής τροποποίησης.
- Τηγανητά τρόφιμα (Fried Foods). Θεωρούνται πηγή οξειδωμένων λιπών που προκαλούν φλεγμονές.
- Έλαια του εμπορίου σε μπουκάλι (Bottled Oils). Αποκλείονται όλα τα μαγειρικά έλαια και τα έλαια σαλάτας (ακόμη και το ελαιόλαδο), με σύσταση για αντικατάσταση από βούτυρο ή λαρδί.
- Καλοψημένο κρέας (Well-Done Meat). Προτείνεται το κρέας να καταναλώνεται μέτρια ψημένο (rare ή medium-rare) και χωρίς καμένα λίπη.
- Αλλαντικά με νιτρικά/νιτρώδη (Deli Meats with Nitrates). Αποφεύγονται τα επεξεργασμένα κρέατα με συντηρητικά.
- Ανθρακούχα ποτά / Αναψυκτικά (Soda Pop / Carbonated Drinks). Αποφεύγονται κυρίως γύρω από τα γεύματα (1 ώρα πριν, κατά τη διάρκεια και 1 ώρα μετά), καθώς υποστηρίζεται ότι αραιώνουν τα γαστρικά υγρά και περιέχουν ζάχαρη ή πρόσθετα.
- Φλούδα ψητής πατάτας (Baked Potato Skins). Θεωρείται ότι το ψήσιμο σε υψηλή θερμοκρασία δημιουργεί τοξίνες στη φλούδα (ενώ η φλούδα της βραστής πατάτας επιτρέπεται).
Επιστημονική Αξιολόγηση & Εναλλακτικές
Αυτή η λίστα, όπως αναλύεται σε σχετικές παρουσιάσεις, αντικατοπτρίζει αυστηρά τις απόψεις της εναλλακτικής νατουροπαθητικής σχολής σκέψης και δεν ευθυγραμμίζεται με τις τεκμηριωμένες ιατρικές ή διαιτολογικές οδηγίες. Συγκεκριμένα:
- Ελαιόλαδο και δημητριακά ολικής άλεσης. Ενώ η αποφυγή των τηγανητών, των αναψυκτικών με ζάχαρη και των επεξεργασμένων αλλαντικών αποτελεί όντως σύσταση της κλασικής ιατρικής, ο πλήρης αποκλεισμός του ελαιολάδου, της βρώμης και των δημητριακών ολικής άλεσης στερεί τον οργανισμό από αποδεδειγμένα καρδιοπροστατευτικά μονοακόρεστα λιπαρά και πολύτιμες φυτικές ίνες.
- Κατανάλωση ωμού/μέτρια ψημένου κρέατος. Η σύσταση για κατανάλωση κρέατος rare αυξάνει τον κίνδυνο τροφιμογενών λοιμώξεων (πχ. E. coli, Salmonella), ειδικά σε κιμά ή σε ευπαθείς ομάδες.
Για εξατομικευμένες διατροφικές αλλαγές ή διερεύνηση δυσανεξιών, η συμβουλή ενός πτυχιούχου διαιτολόγου-διατροφολόγου ή γαστρεντερολόγου εξασφαλίζει ισορροπημένη πρόσληψη θρεπτικών συστατικών χωρίς περιττούς περιορισμούς.

Τα πολύ (ή υπερ-) επεξεργασμένα τρόφιμα
Τα υπερεπεξεργασμένα τρόφιμα είναι βιομηχανικά σκευάσματα που παράγονται με σύνθετες διεργασίες και περιέχουν συχνά πάνω από πέντε συστατικά, συμπεριλαμβανομένων προσθέτων που δεν χρησιμοποιούνται στην οικιακή μαγειρική (όπως συντηρητικά, γαλακτωματοποιητές, τεχνητά αρώματα, χρωστικές και γλυκαντικά).
Συνηθισμένα παραδείγματα
- Προφανείς επιλογές: Αναψυκτικά, συσκευασμένα γλυκά, μπισκότα, παγωτά, μπάρες δημητριακών, έτοιμα γεύματα/fast food και αλλαντικά.
- Λιγότερο προφανείς επιλογές: Δημητριακά πρωινού, ψωμί του τοστ/συσκευασμένο ψωμί, επιδόρπια γιαουρτιού, μαργαρίνες, έτοιμες σάλτσες και ορισμένα φυτικά ροφήματα.
Γιατί απασχολούν την υγεία
- Υψηλή θερμιδική πυκνότητα & χαμηλή θρεπτική αξία: Συχνά έχουν πολλές θερμίδες, πρόσθετα σάκχαρα, αλάτι ή ανθυγιεινά λίπη, με λίγες φυτικές ίνες και μικροθρεπτικά συστατικά.
- Σύνδεση με προβλήματα υγείας: Η συχνή κατανάλωση τους σχετίζεται με αύξηση βάρους / παχυσαρκία, διαβήτη τύπου 2, καρδιαγγειακά νοσήματα και επιβάρυνση του εντερικού μικροβιώματος.
- Παραπλανητική ετικέτα: Ισχυρισμοί όπως “χωρίς ζάχαρη” ή “χαμηλό σε λιπαρά” δεν σημαίνουν απαραίτητα ότι ένα προϊόν δεν είναι υπερ-επεξεργασμένο.
Πώς να τα ξεχωρίζεις
- Ελέγχεις τη λίστα συστατικών (όχι μόνο τις θερμίδες στο μπροστινό μέρος).
- Όσο μεγαλύτερη είναι η λίστα και όσο περισσότερα άγνωστα ή χημικά / βιομηχανικά συστατικά περιλαμβάνει, τόσο πιο επεξεργασμένο είναι το τρόφιμο.
- Δίνεις προτεραιότητα σε απλά, ολόκληρα τρόφιμα (φρούτα, λαχανικά, όσπρια, ξηρούς καρπούς, απλό γιαούρτι, ελαιόλαδο) και μαγειρεύεις περισσότερο στο σπίτι.
Τα πρόσθετα σάκχαρα και τα βελτιωτικά γεύσης λειτουργούν συνδυαστικά ως βασικά “εργαλεία” της βιομηχανίας τροφίμων, όχι μόνο για να κάνουν ένα προϊόν νόστιμο, αλλά για να καλύψουν ατέλειες της επεξεργασίας, να αυξήσουν τη διάρκεια ζωής και να ενισχύσουν την επιθυμία για υπερκατανάλωση.
1. Ο ρόλος των πρόσθετων σακχάρων
Πέρα από τη γλυκύτητα, η ζάχαρη (και τα σιρόπια, όπως το σιρόπι γλυκόζης-φρουκτόζης) εξυπηρετεί πολλαπλούς τεχνολογικούς και εμπορικούς σκοπούς:
- Επίτευξη του “σημείου ευδαιμονίας” (Bliss Point). Είναι η ακριβής αναλογία ζάχαρης, αλατιού και λιπαρών που μεγιστοποιεί την ευχαρίστηση στον εγκέφαλο (μέσω έκκρισης ντοπαμίνης) και παρακάμπτει τα φυσικά σήματα κορεσμού.
- Εξισορρόπηση γεύσεων. Χρησιμοποιείται ακόμη και σε αλμυρά προϊόντα (πχ. έτοιμες σάλτσες ντομάτας, ψωμί, αλλαντικά) για να “σπάσει” την οξύτητα, την πικράδα ή την έντονη αλμύρα.
- Βελτίωση υφής και όγκου. Δίνει σώμα, τραγανότητα στα αρτοσκευάσματα, κρεμώδη υφή στα παγωτά και ελκυστικό καραμελωμένο χρώμα κατά το ψήσιμο.
- Συντήρηση. Δεσμεύει το νερό στο τρόφιμο, εμποδίζοντας την ανάπτυξη μικροοργανισμών και παρατείνοντας τη διάρκεια ζωής στο ράφι.
2. Ο ρόλος των βελτιωτικών γεύσης
Κατά τη βιομηχανική επεξεργασία (υψηλές θερμοκρασίες, αποξήρανση, αποθήκευση), οι πρώτες ύλες χάνουν τη φυσική τους γεύση και άρωμα. Τα βελτιωτικά γεύσης (όπως το γλουταμινικό μονονάτριο/MSG, τα εκχυλίσματα μαγιάς, τα υδρολυμένα φυτικά έλαια και οι τεχνητές/φυσικές αρωματικές ύλες) αναλαμβάνουν να καλύψουν αυτό το κενό:
- Αποκατάσταση και ενίσχυση γεύσης. Επαναφέρουν έντονα αρώματα και “γεμάτη” γεύση (ιδίως τη γεύση umami στα αλμυρά σνακ και έτοιμα γεύματα) χωρίς να χρειάζονται ακριβές ή φρέσκες πρώτες ύλες.
- Κάλυψη ανεπιθύμητων γεύσεων. Κρύβουν τη μεταλλική, πικρή ή “επίπεδη” γεύση που αφήνουν τα συντηρητικά, οι γαλακτωματοποιητές ή τα υποκατάστατα ζάχαρης/λιπαρών. Ομοιομορφία προϊόντος. Εξασφαλίζουν ότι το προϊόν θα έχει ακριβώς την ίδια γεύση σε κάθε παρτίδα, ανεξάρτητα από τις φυσικές διακυμάνσεις των αγροτικών πρώτων υλών.
Γιατί επηρεάζουν τη διατροφική συμπεριφορά
Ο συνδυασμός έντονων γεύσεων, πρόσθετων σακχάρων και μαλακής υφής κάνει τα υπερ-επεξεργασμένα τρόφιμα υπερ-εύγευστα (hyper-palatable). Αυτό οδηγεί στο να τρώγονται γρήγορα, χωρίς ιδιαίτερη μάσηση, με αποτέλεσμα να προσλαμβάνουμε σημαντικά περισσότερες θερμίδες πριν προλάβει το στομάχι να στείλει σήμα κορεσμού στον εγκέφαλο.

Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, τα πρόσθετα που λειτουργούν ως ενισχυτικά γεύσης (βελτιωτικά γεύσης) ανήκουν κυρίως στην κατηγορία Ε600–Ε699. Δεν έχουν δική τους έντονη γεύση, αλλά εντείνουν τις υπάρχουσες γεύσεις (κυρίως την αλμυρή και τη γεύση umami) και καλύπτουν τυχόν “επίπεδες” νότες της βιομηχανικής επεξεργασίας.
Τα πιο συνηθισμένα ενισχυτικά γεύσης στις ετικέτες
| Κωδικός Ε | Ονομασία | Πού συναντάται συχνά |
| E621 | Γλουταμινικό μονονάτριο (MSG) | Αλμυρά σνακ (πατατάκια, γαριδάκια), κύβοι μαγειρικής, έτοιμες σούπες, κατεψυγμένα γεύματα, αλλαντικά |
| E620, E622–E625 | Γλουταμινικό οξύ & άλατά του (καλίου, ασβεστίου, αμμωνίου, μαγνησίου) | Κονσέρβες, έτοιμες σάλτσες, καρυκεύματα, επεξεργασμένα κρέατα |
| E627 | Γουανιλικό νάτριο | Στιγμιαία ζυμαρικά (noodles), σνακ, σάλτσες (χρησιμοποιείται συχνά μαζί με E621 για πολλαπλασιασμό της έντασης) |
| E631 | Ινοσινικό νάτριο | Πατατάκια, αλλαντικά, ζωμοί, έτοιμα μείγματα μπαχαρικών |
| E635 | Ριβονουκλεοτίδια του νατρίου (συνδυασμός E627 + E631) | Αρτοσκευάσματα, σούπες σε σκόνη, έτοιμες σάλτσες, κράκερ |
| E636 & E637 | Μαλτόλη & Αιθυλομαλτόλη | Γλυκά, μπισκότα, σοκολάτες, παγωτά, αρτοσκευάσματα (ενισχύουν τη γλυκύτητα και το άρωμα καραμέλας/ψημένου) |
| E640 | Γλυκίνη και άλατά της | Αλλαντικά, συμπληρώματα, ποτά (μαλακώνει την επίγευση γλυκαντικών ή οξέων) |
Τι να προσέχεις που είναι “κρυμμένο” στις ετικέτες
Συχνά, οι βιομηχανίες αποφεύγουν να γράψουν τον κωδικό E621 επειδή οι καταναλωτές το αναγνωρίζουν και το αποφεύγουν. Αντ’ αυτού, χρησιμοποιούν συστατικά που περιέχουν φυσικά υψηλές συγκεντρώσεις ελεύθερου γλουταμινικού οξέος και λειτουργούν με τον ίδιο ακριβώς τρόπο:
- Εκχύλισμα μαγιάς (Yeast extract)
- Υδρολυμένη φυτική πρωτεΐνη (Hydrolyzed vegetable protein – HVP)
- Αυτολυμένη μαγιά (Autolyzed yeast)
- Πρωτεΐνη σόγιας ή καλαμποκιού σε υδρολυμένη μορφή
Σημείωση ασφάλειας: Σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Αρχή για την Ασφάλεια των Τροφίμων (EFSA) και τον ΕΦΕΤ, τα εγκεκριμένα ενισχυτικά γεύσης θεωρούνται ασφαλή εντός των ανώτατων επιτρεπόμενων ορίων. Ωστόσο, η παρουσία τους στη λίστα συστατικών αποτελεί σχεδόν πάντα ένδειξη ενός υπερ-επεξεργασμένου τροφίμου, σχεδιασμένου να προκαλεί υπερκατανάλωση.
Για να εντοπίζεις εύκολα τα πρόσθετα σάκχαρα και για να τα αντικαθιστάς στην πράξη, δες πώς κρύβονται στις ετικέτες και ποιες απλές αλλαγές μπορείς να κάνεις άμεσα.
1. Πώς “κρύβεται” η ζάχαρη στις ετικέτες
Οι βιομηχανίες χρησιμοποιούν πάνω από 50 διαφορετικές ονομασίες για τα σάκχαρα, συχνά σπάζοντας τα σε 2 – 3 είδη ώστε κανένα να μη φαίνεται πρώτο στη λίστα συστατικών. Αναζήτησε λέξεις που τελειώνουν σε “-όζη” ή περιέχουν τις λέξεις “σιρόπι” και “συμπυκνωμένος χυμός”:
- Καταλήξεις σε -όζη: Δεξτρόζη, φρουκτόζη, γλυκόζη, μαλτόζη, σακχαρόζη, γαλακτόζη.
- Σιρόπια: Σιρόπι γλυκόζης-φρουκτόζης (HFCS), σιρόπι καλαμποκιού, σιρόπι ιμβερτοποιημένου σακχάρου, σιρόπι βύνης, σιρόπι αγαύης, σιρόπι σφενδάμου, σιρόπι ρυζιού.
- Άλλες μορφές: Μαλτοδεξτρίνη (έχει πολύ υψηλό γλυκαιμικό δείκτη), μελάσα, καραμελόχρωμα, ακατέργαστη / καστανή ζάχαρη, ζάχαρη καρύδας, συμπυκνωμένος χυμός φρούτων.
Πρακτικός κανόνας στο σούπερ μάρκετ: Κοίτα τον διατροφικό πίνακα στη γραμμή “Υδατάνθρακες – εκ των οποίων σάκχαρα”. Αν το προϊόν ξεπερνά τα 10 – 15 γρ. σακχάρων ανά 100 γρ. (και δεν περιέχει ολόκληρα φρούτα ή απλό γάλα), θεωρείται υψηλής περιεκτικότητας σε σάκχαρα.
2. Εύκολες καθημερινές αντικαταστάσεις
Δεν χρειάζεται να κόψετε τα πάντα και απότομα, οι γευστικοί κάλυκες προσαρμόζονται μέσα σε 2–3 εβδομάδες αν μειώσεις σταδιακά την ένταση.
| Αντί για αυτό (Υπερ-επεξεργασμένο) | Προτιμήστε αυτό (Απλό / Φυσικό) | Γιατί βοηθάει |
| Επιδόρπια γιαουρτιού με γεύση φρούτων | Στραγγιστό γιαούρτι + φρέσκο φρούτο + κανέλα ή 1 κ.γ. μέλι | Αποφεύγεις 3–4 κ.γ. κρυμμένης ζάχαρης, πηκτικά και αρώματα |
| Δημητριακά πρωινού ή έτοιμες μπάρες | Νιφάδες βρώμης + ξηροί καρποί + κομμάτια μαύρης σοκολάτας | Προσφέρει αργή ενέργεια και φυτικές ίνες χωρίς απότομη πτώση σακχάρου |
| Έτοιμες σάλτσες (κέτσαπ, σάλτσες ζυμαρικών) | Τριμμένη ντομάτα + ελαιόλαδο, σκόρδο, ρίγανη/βασιλικό | Έχεις μηδέν πρόσθετα σάκχαρα και καθόλου ενισχυτικά γεύσης |
| Αλμυρά σνακ (πατατάκια, κρακεράκια με γεύσεις) | Ανάλατοι ή ελαφρώς αλατισμένοι ξηροί καρποί ή σπιτικό ποπκόρν | Αντικαθιστάς το E621 και τα επεξεργασμένα έλαια με καλά λιπαρά και φυτικές ίνες |
| Αναψυκτικά & έτοιμοι χυμοί | Ανθρακούχο νερό με φέτες λεμονιού, πορτοκαλιού ή δυόσμο | Δίνει την αίσθηση δροσιάς και ανθρακικού χωρίς υγρές θερμίδες και γλυκαντικά |
