Medical Herbalism – The science principles and practices of herbal medicine (2003) [Ιατρική βοτανολογία – Οι επιστημονικές αρχές και πρακτικές της βοτανοθεραπείας]

by

David Hoffmann, FNIMH, AHG

Εισαγωγή

Αυτή είναι μια συναρπαστική και πολύ προκλητική περίοδος για να ασχοληθεί κάποιος με την βοτανοθεραπεία. Υπάρχει ένα αυξανόμενο άνοιγμα στις γνώσεις της κλινικής βοτανολογίας από επαγγελματίες άλλων τρόπων υγειονομικής περίθαλψης και μια πληθώρα εργασιών με κριτές για βότανα που δημοσιεύονται από την ερευνητική κοινότητα. Πολλές νέες ιδέες έχουν προβληθεί και πολλές παραδοσιακές ιδέες επανεκτιμώνται και είτε απορρίπτονται είτε υιοθετούνται εκ νέου.

Πάνω απ’ όλα, αυτή είναι μια εποχή αλλαγής για την δυτική ιατρική, τόσο ολιστική όσο και ορθόδοξη. Ενώ τα βότανα έχουν μια μοναδική και πολύτιμη συμβολή, δεν έχει ακόμη καθοριστεί σαφές πλαίσιο για την δυτική ολιστική ιατρική. Σε ένα τόσο ταχέως εξελισσόμενο κλινικό και ερευνητικό περιβάλλον, ένα βιβλίο αυτού του είδους μπορεί στην καλύτερη περίπτωση να χρησιμεύσει ως δομικό στοιχείο, ένα βήμα στο δρόμο προς ένα πιο συνεκτικό όραμα για το μέλλον της δυτικής ολιστικής θεραπείας.

Με αυτό το βιβλίο προσπάθησα να θέσω τα θεμέλια για την επιδέξια χρήση της βοτανοθεραπείας μέσα σε μια ολιστική πρακτική, φέρνοντας σε επαφή το σύγχρονο επιστημονικό κίνημα με την παραδοσιακή φυτική πρακτική. Το βιβλίο προορίζεται για επαγγελματίες και φοιτητές ιατρικής βοτανοθεραπείας, καθώς και επαγγελματίες άλλων πρακτικών που ενδιαφέρονται για τις αρχές και την πρακτική της δυτικής βοτανοθεραπείας.

Μια πρόχειρη ματιά στα περιεχόμενα αποκαλύπτει τις δύο ξεχωριστές ενότητες του βιβλίου.

Το Μέρος 1 ερευνά τα επιστημονικά θεμέλια της ιατρικής βοτανολογίας, την χημεία και τη φαρμακολογία που μπορεί να βοηθήσουν στην αποσαφήνιση των μηχανισμών της φυτικής δραστηριότητας και της κλινικής αποτελεσματικότητας. Αν και αυτές οι πληροφορίες μπορεί να είναι άγνωστες και προκλητικές για πολλούς βοτανολόγους, πιστεύω ότι είναι σημαντικό για τους παραδοσιακούς επαγγελματίες να έχουν τουλάχιστον μια στοιχειώδη κατανόηση αυτού του θέματος καθώς προχωράμε στον 21ο αιώνα.

Το Μέρος 2 πραγματεύεται την πρακτική θεραπευτική των κύριων συστημάτων του σώματος και τις παθολογίες που τα επηρεάζουν. Βασίζεται στη δική μου 25ετή κλινική εμπειρία, στην εμπειρία και την γνώση που έχουν συγκεντρώσει οι Eclectic και Physiomedical physicians των ΗΠΑ και στις πρακτικές που αναπτύχθηκαν από το National Institute of Medical Herbalists στο Ηνωμένο Βασίλειο.

Παρά την φαινομενική διχοτόμηση αυτών των δύο μεγάλων τμημάτων του βιβλίου, προσπάθησα σε όλη την διάρκεια να συνδυάσω την βιοϊατρική θεωρία με την κλινική εμπειρία του ιατρού βοτανολόγου. Ως κλινικός ιατρός που ξεκίνησε την δική του πρακτική βοτανοθεραπείας το 1978, έχω δει ότι η δυτική βοτανοθεραπεία βασίζεται σε ένα σύνολο γνώσεων και εμπειρίας που έχει τόση κλινική αξία με οποιονδήποτε άλλο τομέα της ιατρικής. Έτσι, οι κατευθυντήριες γραμμές για την ανάπτυξη πρωτοκόλλου που δίνονται σε όλο το βιβλίο βασίζονται σταθερά σε αυτό το θεμέλιο της δυτικής βοτανολογίας. Δεν έχω απορρίψει τις κλινικές προσεγγίσεις της ιατρικής βοτανολογίας υπέρ της έρευνας με κριτές. Ακόμη και αν αναγνωρίζουμε τον πλούτο των ερευνών που λαμβάνουν χώρα, δεν υπάρχει ακόμη αρκετό κλινικά σχετικό υλικό που να δικαιολογεί την αλλαγή δοκιμασμένων και αληθινών προσεγγίσεων, ένα ζήτημα που διερευνάται σε όλο το βιβλίο.

Ωστόσο, η εστίαση της ερευνητικής κοινότητας των φαρμακευτικών φυτών σπάνια είναι στα πρωτόκολλα που χρησιμοποιούνται στην βοτανοθεραπεία, αλλά στα ίδια τα φυτά ως πηγές νέων (και επομένως καταχωρίσιμων με δίπλωμα ευρεσιτεχνίας) χημικών δομών. Μια ανησυχητική τάση στην βοτανοθεραπεία της Βόρειας Αμερικής είναι η τάση να επηρεάζεται από την αγορά και την μόδα των βοτάνων. Έχω επισημάνει την αποφυγή τέτοιας διαφημιστικής εκστρατείας στην ενότητα θεραπείας του βιβλίου. Η ακόλουθη δήλωση, που έγινε από τον εκλεκτικό γιατρό του 19ου αιώνα, John King γραπτώς για την Grindelia squarrosa, είναι τόσο σημαντική σήμερα όσο πριν από 100 χρόνια:

Το γεγονός είναι, ότι πολλοί γιατροί έχουν μεγάλη τάση να κυνηγούν νέες θεραπείες, ειδικά όταν εισάγονται με κάποιο προσχηματικό όνομα, και να δίνουν μια θαυμάσια ευπιστία στις δηλώσεις των ενδιαφερομένων, που δεν είναι σε θέση να προσδιορίσουν ακριβή συμπεράσματα ως προς την αξία ενός φαρμάκου^[1].

Η βοτανολογία είναι μια θεμελιωδώς συντηρητική πρακτική, αν και πρέπει να πω ότι είναι η μόνη πτυχή της ζωής μου όπου μπορεί να βρεθεί οποιοδήποτε ίχνος συντηρητικών τάσεων!

ΕΠΙΣΚΟΠΗΣΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΜΕΡΟΣ 1

Κεφάλαιο 1: Τοποθετεί την δυτική βοτανολογία σε ένα φιλοσοφικό, θεραπευτικό, οικολογικό και πολυπολιτισμικό πλαίσιο. Αυτό το κεφάλαιο εισάγει την σχέση μεταξύ επιστήμης και βοτανοθεραπείας, εξετάζοντας την επιστημονική μέθοδο και την γλώσσα της έρευνας. Μια συζήτηση για την φαρμακογνωσία ακολουθείται από μια ανασκόπηση προγραμμάτων προσυμπτωματικού ελέγχου μεγάλης κλίμακας για την αξιολόγηση του θεραπευτικού δυναμικού της παγκόσμιας χλωρίδας. Συζητείται η σημασία της διατήρησης των φαρμακευτικών φυτών και το έργο οργανισμών όπως ο United Plant Savers.

Κεφάλαιο 2: Εξερευνά την ποικιλομορφία των φαρμακευτικών φυτών μέσω της ταξινόμησης και των γνώσεων του Linnaean συστήματος ονοματολογίας – στην πραγματικότητα πολύ πιο ενδιαφέρον από ότι εκτιμάται συχνά!

Κεφάλαια 3-8: Η χημεία των φυτών είναι η βάση των θεραπευτικών χρήσεων των βοτάνων. Σε αυτά τα κεφάλαια, συζητώ την φύση των πρωτογενών και δευτερογενών μεταβολιτών των φυτών ως βάση για μια ανασκόπηση των κύριων κατηγοριών συστατικών που θεωρούνται θεραπευτικής σημασίας. Κάθε κεφάλαιο περιλαμβάνει μια επισκόπηση της δομής, της βοτανικής κατανομής και γενικεύσεις σχετικά με την φαρμακολογία, ακολουθούμενη από μια συζήτηση των αντιπροσωπευτικών μορίων που περιγράφονται στη βιβλιογραφία για τα βότανα. Σημαντικές ομάδες, όπως οι σεσκιτερπενικές λακτόνες, οι σαπωνίνες και τα φλαβονοειδή, καλύπτονται σε βάθος.

Κεφάλαιο 9: Εισαγωγή στις αρχές της φαρμακολογίας που σχετίζονται με την βοτανοθεραπεία, που καλύπτει τις γενικές αρχές της φαρμακοκινητικής και της φαρμακοδυναμικής. Χρησιμοποιώντας παραδείγματα βοτάνων όπου είναι δυνατόν, το κεφάλαιο διερευνά μια σειρά από φαρμακολογικές δράσεις.

Κεφάλαιο 10: Εισαγωγή στα βασικά της τοξικολογίας καθώς σχετίζονται με ζητήματα που αφορούν την ασφάλεια και την τοξικότητα των φαρμακευτικών φυτών. Μια συζήτηση σχετικά με τις αντενδείξεις και τις αλληλεπιδράσεις φαρμάκου-βοτάνου ακολουθεί μια ανασκόπηση των τοξικών φυτικών συστατικών.

Κεφάλαιο 11: Εξερευνά την σύνθεση και την παρασκευή φυτικών φαρμάκων. Συζητούνται οι διάφορες φαρμακευτικές μορφές, με παραδείγματα από επίσημες φαρμακοποιίες καθώς και από την λαϊκή ιατρική.

ΜΕΡΟΣ 2

Κεφάλαιο 12: Παρουσιάζει ένα μοντέλο ολιστικής βοτανοθεραπείας που εφαρμόζεται σε όλο το υπόλοιπο βιβλίο και περιγράφει την διαδικασία ανάπτυξης ενός πρωτοκόλλου που αντιμετωπίζει συγκεκριμένες παθολογίες ενώ υποστηρίζει το μοναδικό άτομο που εμπλέκεται. Δίνονται τα κριτήρια για τον καθορισμό των ειδικών δοσολογίας και σκευάσματος, μαζί με μια περίληψη της δομής των επόμενων κεφαλαίων θεραπείας.

Κεφάλαια 13-24: Η θεραπευτική προσέγγιση σε κάθε σύστημα του σώματος διερευνάται με την σειρά της, εστιάζοντας στην πρόληψη και την ευεξία, αλλά και αντιμετωπίζοντας μια σειρά καταστάσεων που μπορούν να προσεγγιστούν με βότανα. Συζητούνται επίσης φυτοθεραπευτικές προσεγγίσεις για τις ανάγκες υγείας των νέων και των ηλικιωμένων. Το ολιστικό πλαίσιο τονίζεται πάντα. Όπου δίνονται λίστες ή πίνακες, η σειρά των βοτάνων αντικατοπτρίζει την σχετική μου γνώμη.

Πρέπει να τονίσω ότι οι προτεινόμενες συνταγές ΔΕΝ πρέπει να θεωρούνται “φυτικές συνταγές”. Η σημασία της ένταξής τους έγκειται στη διαδικασία ανάπτυξης ενός θεραπευτικού προγράμματος που εκμεταλλεύεται τα δυνατά σημεία της βοτανοθεραπείας για την αντιμετώπιση των ατομικών αναγκών και όχι απλώς των παθολογιών. Έχω δώσει έμφαση στην εφαρμογή του μοντέλου και στον εντοπισμό τυχόν προκυπτόντων προτύπων σχέσης μεταξύ φυτού και παθολογίας σε μια προσπάθεια να ενδυναμώσω τον αναγνώστη καθώς αυτός ή αυτή αντιμετωπίζει την κλινική πραγματικότητα.

Στην πράξη, ωστόσο, η θεωρία είναι συχνά δευτερεύουσα σε σχέση με την πραγματικότητα. Οι προτεινόμενες συνταγές προέρχονται από προσωπική παρατήρηση πολλών περιπτώσεων που θεραπεύονται με βότανα. Οποιαδήποτε συμπεράσματα ή ιδέες παρουσιάζονται προέρχονται από μια ερμηνεία τέτοιων παρατηρήσεων και της διαδικασίας θεραπείας στους ανθρώπους που με τίμησαν επιτρέποντάς μου να συνεργαστώ μαζί τους. Σε περιπτώσεις που δεν έχω γερές βάσεις στην πράξη, έχω αναφερθεί σε συναδέλφους που το κάνουν.

Κεφάλαιο 25: Ανασκόπηση των κύριων βοτανικών δράσεων με διερεύνηση των μηχανισμών που διέπουν τη δραστηριότητά τους (όπου είναι γνωστοί). Δίνονται τα κύρια παραδείγματα βοτάνων, μαζί με μια συζήτηση για τις άλλες δράσεις αυτών των φυτών.

Κεφάλαιο 26: Ένα φυτικό materia medica, με την παραδοσιακή έννοια, που καλύπτει 150 από τα φυτά που χρησιμοποιούνται συχνότερα στην ευρωπαϊκή και τη βορειοαμερικανική φυτοθεραπεία. Μια περιγραφή της δομής που χρησιμοποιείται σε αυτές τις καταχωρήσεις παρουσιάζεται στην αρχή του κεφαλαίου. Καλύπτονται οι παραδοσιακές χρήσεις του φυτού, μαζί με σχετικά ερευνητικά δεδομένα.

Παραρτήματα:

• Γλωσσάρι φυτικών, ιατρικών και φυτοχημικών όρων.

• Έννοιες ορισμένων λατινικών διωνύμων. Εδώ μπορούν να βρεθούν μεταφράσεις στα αγγλικά των σημασιών των λατινικών ή ελληνικών λέξεων που χρησιμοποιούνται στα βοτανικά διώνυμα.

• Μεταφραστικές λίστες των κοινών ονομάτων των βοτάνων στη λατινική διωνυμία τους και, ομοίως, της λατινικής διωνυμίας στην κοινή ονομασία.

• Όροι φαρμακείου. Μια λίστα των όρων λατινικής φαρμακοτεχνίας και των συντομογραφικών περιγραφών τους, που συναντάμε συχνά όταν διαβάζουμε παλαιότερα βιβλία για τη βοτανοθεραπεία.

• Πίνακες μετατροπής βάρους και μέτρησης.

• Ταξινόμηση φαρμακευτικών φυτών.

• Πηγές πληροφοριών και χρήσιμες διευθύνσεις URL. Ένας σύντομος οδηγός για την εύρεση φυτικών πληροφοριών με χρήση σύγχρονων βιβλιογραφικών βάσεων δεδομένων, με έμφαση στη συνάφεια των όρων Med line και MeSH.

(Οι διευθύνσεις του Παγκόσμιου Ιστού που δόθηκαν ήταν τρέχουσες τον Ιούλιο του 2003.)

• Βιβλιογραφία. Αυτή η επιλεγμένη βιβλιογραφία εστιάζει σε έργα σχετικά με την πρακτική της δυτικής βοτανοθεραπείας. Έχω τονίσει τα γραπτά των κλινικών βοτάνων που όχι μόνο παρουσιάζουν σχετικές πληροφορίες, αλλά τις τοποθετούν επίσης με το περιεχόμενο της πραγματικής κλινικής εμπειρίας. Δίνονται αναφορές για φυτοχημεία, φαρμακολογία και τοξικολογία. Οι προτεινόμενες αναγνώσεις στο τέλος κάθε κεφαλαίου δεν προορίζονται να είναι μια ολοκληρωμένη λίστα πόρων. Αντίθετα, αντικατοπτρίζουν τη γνώμη μου για το τι είναι πιο σχετικό με την κλινική εμπειρία.

Βιβλιογραφικές αναφορές

1. Felter and Lloyd, King American Dispensatory, vol. 1 and 2, 1892. Reprint. Sandy, OR: Eclectic Medical Publications, 1983.

Περιεχόμενα

Μέρος πρώτο

• Εισαγωγή στις αρχές και στις πρακτικές
• 1. Βότανα, ολισμός και επιστήμη
  • Επιστήμη και φυτοθεραπεία, φαρμακογνωσία και τρόποι αξιολόγησης ποιότητας βοτάνων, διατήρηση φαρμακευτικών φυτών
• 2. Ταξινόμηση φαρμακευτικών Φυτών
  • Το Linnaean Σύστημα Ταξινόμησης, παραγωγή βοτανικών ονομάτων
• 3. Εισαγωγή στη φυτοχημεία
  • Μεταβολίτες πρωτογενών και δευτερογενών φυτών, όροι και έννοιες που χρησιμοποιούνται συνήθως
• 4. Υδατάνθρακες
  • Μονοσακχαρίτες, πολυσακχαρίτες, γλυκοπρωτεΐνες, γλυκοζίτες, gums και mucilages
• 5. Λιπίδια
  • Λιπαρά οξέα, λιπίδια που περιέχουν γλυκερίνη
• 6. Τερπένια
  • Μονοτερπένια, ιριδοειδή, σεσκιτερπένια, σεσκιτερπενικές λακτόνες, διτερπενοειδή, σαπωνίνες, τριτερπενοειδείς σαπωνίνες, καρδενολίδες και βουφαδιενολίδες, φυτοστερόλες, νορτριτερπενοειδή, εξιδρώματα φυτών, ρητίνες, ελαιορητίνες, βάλσαμα, ρητίνες κόμμι
• 7. Πολυφαινόλες
  • Απλές φαινόλες και φαινολικά οξέα, φαινυλοπροπανοειδή και κινναμικά οξέα, κουμαρίνες, κινόνες, ξανθόνες, στιλβενοειδή, φλαβονοειδή, φλαβόνες και φλαβονόλες, ισοφλαβονοειδή, φλαβονόνες, διυδροχαλκόνες, διφλαβονοειδή, λιγνανίνες και νεννίνες
• 8. Αλκαλοειδή
  • Αλκαλοειδή πυρρολιδίνης και πιπεριδίνης, αλκαλοειδή τροπανίου, αλκαλοειδή πυρρολιζιδίνης, αλκαλοειδή πουρίνης, αλκαλοειδή ισοκινολίνης, αλκαλοειδή ινδόλης, αλκαλοειδή ερυσιβώδους, αλκαλοειδή β-καρβολίνης, αλκαλοειδή κινολίνης, αλκαλοειδή κινολιζιδίνης, διτερπενοειδή αλκαλοειδή, στεροειδή αλκαλοειδή, διάφορα αλκαλοειδή
• 9. Φαρμακολογία
  • Φαρμακοδυναμική, φυτοοιστρογόνα, φαρμακοκινητική, ανοσοτροποποιητές, φλεγμονώδεις και αντιφλεγμονώδεις παράγοντες, καρκίνος και φυτικά συστατικά, αντιιικοί παράγοντες, αντιοξειδωτικά και σαρωτές ελεύθερων ριζών, καρδιακοί γλυκοζίτες, μη στεροειδή αντικαταθλιπτικά και καταπραϋντικά, υπερτονωτικά και καταπραϋντικά για την καρδιά, λειτουργία αιμοπεταλίων και καρδιαγγειακές παθήσεις, βότανα και ήπαρ, υπογλυκαιμικοί παράγοντες.
• 10. Τοξικότητα, αντενδείξεις και ασφάλεια
  • Αξιολόγηση της αιτιότητας σε ανεπιθύμητα συμβάντα, τοξικολογία, οξαλικό οξύ, τερπένια, γλυκοσίδες, πολυφαινολικά, αλκαλοειδή, πολυπεπτίδια, λεκτίνες, φωτοευαισθησία
• 11. Η σύνθεση και η παρασκευή των φυτικών φαρμάκων
  • Φάρμακα βοτάνων, εγχύσεις, αφεψήματα, βάμματα (tincturae), υγρά εκχυλίσματα (fluid extracta), σιρόπια, ελιξίρια και γαλακτώματα (emulsiones), χυμοί (succi), σιρόπια (lincti), ζελατίνες και οξυμέλαια, νερά (aqua), κάψουλες , χάπια και ταμπλέτες, lozenges (trochisci) και παστίλιες (pastilli), λουτρά (balneotherapy), ντους και κλύσματα, αλοιφές και υπόθετα, λιπαντικά, γαργάρες (gargarisma) και στοματικά διαλύματα, εισπνεόμενα (vapors) και διαλύματα σπρέι (nebulaeil), κομπρέσες και καταπλάσματα, ασυμβατότητα

Μέρος δεύτερο

• Θεραπευτικές προσεγγίσεις ανά σωματικό σύστημα
• 12. Ένα μοντέλο ολιστικής βοτανοθεραπείας
  • Κριτήρια φυτοθεραπευτικής επιλογής, κριτήρια δοσολογίας και συνταγοποίησης, περίληψη κεφαλαίων θεραπείας
• 13. Το πεπτικό σύστημα
  • Δυσκοιλιότητα, καθαρτικά, διάρροια, αφθώδη έλκη, περιοδοντική νόσος, οισοφαγίτιδα και γαστροοισοφαγική παλινδρόμηση, γαστρίτιδα, πεπτικό έλκος, διαφραγματοκήλη, λειτουργική δυσπεψία ή “βαρυστομαχιά”, σύνδρομο ευερέθιστου εντέρου, φλεγμονώδης νόσος του εντέρου, ελκώδης κολίτιδα, εκκολπωματίτιδα, ίκτερος, χρόνια ηπατίτιδα, ιογενής ηπατίτιδα, κίρρωση, χολοκυστίτιδα, χολολιθίαση, αιμορροΐδες
• 14. Το καρδιαγγειακό σύστημα
  • Τονωτικά για το καρδιαγγειακό σύστημα, χοληστερόλη, υπέρταση, αρτηριοσκλήρωση, συμφορητική καρδιακή ανεπάρκεια, στηθάγχη, περιφερική αρτηριακή αποφρακτική νόσος, κιρσοί
• 15. Το αναπνευστικό σύστημα
  • Βήχας, οξεία βρογχίτιδα, χρόνια βρογχίτιδα, κοκκύτης, άσθμα, εμφύσημα, κοινό κρυολόγημα, γρίπη, αλλεργική ρινίτιδα, ιγμορίτιδα, λαρυγγίτιδα, αμυγδαλίτιδα
• 16. Το νευρικό σύστημα
  • Διαχείριση του άγχους: Μια επισκόπηση, κατάθλιψη, αϋπνία, απόσυρση από βενζοζεπίνες, νευρική ανορεξία, πονοκέφαλος, ημικρανία, νευρίτιδα, εμβοές, ναυτία, έρπητας ζωστήρας
• 17. Το ουροποιητικό σύστημα
  • Συχνουρία, δυσουρία, αιματουρία, οίδημα, κυστίτιδα, ουρικοί λίθοι (urinary calculi)
• 18. Το αναπαραγωγικό σύστημα
  • Εμμηναγωγά, αμηνόρροια, δυσμηνόρροια, προεμμηνορροϊκό σύνδρομο, εμμηνόπαυση, εγκυμοσύνη, βότανα προς αποφυγή κατά την εγκυμοσύνη, ινομυώματα της μήτρας, ενδομητρίωση, ινοκυστική μαστοπάθεια, καλοήθης υπερτροφία προστάτη
• 19. Το μυοσκελετικό σύστημα
  • Εξωτερικές εφαρμογές για μυοσκελετικά προβλήματα, μυαλγία, οστεοαρθρίτιδα, ρευματοειδή αρθρίτιδα, οστεοπόρωση, ουρική αρθρίτιδα, θυλακίτιδα και τενοντίτιδα, σύνδρομο ανήσυχων ποδιών
• 20. Το δέρμα
  • Βότανα για τοπική εφαρμογή, έκζεμα και δερματίτιδα, ψωρίαση, ακμή
• 21. Το ανοσοποιητικό σύστημα
  • Γενικά πρωτόκολλα υποστήριξης, αποτοξίνωση, μετεγχειρητική ανάρρωση, γενικές οδηγίες για την θεραπεία λοιμώξεων, κολπίτιδα, προστατίτιδα, δοθιήνας (καλόγερος), μυκητιασική δερματική λοίμωξη, καρκίνος
• 22. Το ενδοκρινικό σύστημα
  • Υποθυρεοειδισμός, υπερθυρεοειδισμός, σακχαρώδης διαβήτης, επινεφρίδια
• 23. Φυτοθεραπεία και ηλικιωμένοι
  • Τόνωση και φροντίδα της υγείας στους ηλικιωμένους, πρόληψη και θεραπεία ασθενειών στους ηλικιωμένους
• 24. Φυτοθεραπεία και παιδιά
  • Ιλαρά, παρωτίτιδα, κολικοί, δυσκοιλιότητα, διάρροια, δυσπεψία, ναυτία, μέση ωτίτιδα, διαταραχή ελλειμματικής προσοχής, εξάνθημα από πάνα, σμηγματόρροια του τριχωτού του κεφαλιού, κηρίο
• 25. Φυτικές δράσεις
  • Προσαρμογόνο, εναλλακτικό, αντικαταρροϊκό, αντιφλεγμονώδες, αντιμικροβιακό, αντιρευματικό, αντισπασμωδικό, στυπτικό, πικρό, καρδιοθεραπευτικό, ανθρακούχο, χολαγωγό, καταπραϋντικό, διουρητικό, εμμηναγωγό, αποχρεμπτικό, ηπατικό, υπνωτικό, κατευναστικό, διεγερτικό
• 26. Materia Medica

Παραρτήματα

• 1. Γλωσσάρι
• 2. Επιλεγμένα παραδείγματα διωνυμικών σημασιών
• 3. Βότανα με λατινικά και κοινά ονόματα
• 4. Όροι φαρμακείου
• 5. Μετατροπή βάρους και μέτρου
• 6. Φυτικές πηγές πληροφοριών
• 7. Ιεραρχία ταξονομίας

(το βιβλίο σε μορφή αρχείου PDF)