Τα μιτοχόνδρια μας και τα θρεπτικά συστατικά που τα ενισχύουν

Εισαγωγή

Τα μιτοχόνδρια είναι μικρά, πολύ μικρά οργανίδια μέσα στα κύτταρα μας και η βασική της δουλειά είναι να παράγουν ενέργεια. Χωρίς αυτά και χωρίς την ενέργεια που παράγουν δεν μπορεί να διατηρηθεί η ζωή. Τα κύτταρα χωρίς ενέργεια είναι νεκρά και τα νεκρά κύτταρα κάνουν έναν νεκρό οργανισμό μιας και αποτελούμαστε από κύτταρα. Σε αυτό το κείμενο θα προσπαθήσουμε να δούμε πολλές και διαφορετικές πτυχές αυτών των τόσο σημαντικών οργανιδίων. Εκτός από ενέργεια αυτά τα οργανίδια είναι βασικά για την καλή ή για την κακή υγεία μας. Όταν λειτουργούν καλά έχουμε καλή υγεία και όταν λειτουργούν κακώς έχουμε κακή υγεία. Ξεκινάμε με την παράθεση κειμένων από διάφορα κεφάλαια από 3 βιβλία. Το κείμενο είναι μετάφραση από τα αγγλικά.

[αρχής συμπερίληψης, 1ο βιβλίο]

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ. Η Δύναμη. Η Προέλευση και η Εξέλιξη των Μιτοχονδρίων στην Ανθρώπινη Φυσιολογία

Τα Μιτοχόνδρια: Είναι η Δύναμη

[από το βιβλίο “Mitochondria and the Future of Medicine”, 2018, σελ. 21, από τον Naturopathic Doctor Lee Know]

Τα μιτοχόνδρια εξελίχθηκαν για να γίνουν οι μονάδες παραγωγής ενέργειας ή τα εργοστάσια ενέργειας του κυττάρου. Είναι οργανίδια που λειτουργούν σαν ένα κυτταρικό πεπτικό σύστημα που προσλαμβάνει θρεπτικά συστατικά, τα διασπά και δημιουργεί ενέργεια για το κύτταρο. Η διαδικασία δημιουργίας κυτταρικής ενέργειας είναι γνωστή ως κυτταρική αναπνοή και οι περισσότερες από τις χημικές αντιδράσεις που εμπλέκονται στην κυτταρική αναπνοή συμβαίνουν στα μιτοχόνδρια.

Τα μιτοχόνδρια είναι πολύ μικρά οργανίδια, αλλά έχουν τέλειο σχήμα για να μεγιστοποιήσουν τη σκληρή δουλειά τους.

Όπως αναφέρθηκε, κάθε κύτταρο περιέχει εκατοντάδες έως αρκετές χιλιάδες μιτοχόνδρια. Ο αριθμός εξαρτάται από τι χρειάζεται να κάνει το κύτταρο. Για παράδειγμα, μεγάλοι αριθμοί βρίσκονται στην καρδιά και τον σκελετικό μυ (που απαιτούν μεγάλες ποσότητες ενέργειας για μηχανικό έργο), στα περισσότερα όργανα (όπως το πάγκρεας, με τη βιοσύνθεση ινσουλίνης, και το ήπαρ, όπου λαμβάνει χώρα η αποτοξίνωση) και στον εγκέφαλο (τεράστιες ποσότητες ενέργειας απαιτούνται από τα νευρικά κύτταρα).

Οποιαδήποτε μορφή ζωής που δεν μπορεί να παράγει τη δική της ενέργεια είναι ουσιαστικά νεκρή. Δεν υπάρχει ζωή χωρίς ενέργεια. Η αναπνοή παρέχει στο αίμα οξυγόνο, το οποίο με τη σειρά του μεταφέρεται σε σχεδόν κάθε ένα από τα τρισεκατομμύρια κύτταρα του σώματος. Το κύτταρο μεταφέρει αυτό το οξυγόνο στα μιτοχόνδρια, όπου χρησιμοποιείται για να μετατρέψει τη γλυκόζη, τα λιπαρά οξέα και μερικές φορές τα αμινοξέα σε ενέργεια μέσω της κυτταρικής αναπνοής, ή πιο συγκεκριμένα της αερόβιας αναπνοής (παραγωγή ενέργειας με τη χρήση οξυγόνου). Αν και είναι δύσκολο να πιστέψει κανείς, γραμμάριο προς γραμμάριο, είμαστε πιθανώς οι πιο ισχυροί παραγωγοί ενέργειας στο σύμπαν. Στην πραγματικότητα, σε έναν ενδιαφέροντα υπολογισμό που σκιαγραφεί ο Nick Lane στο βιβλίο του “Power, Sex, Suicide”, φαίνεται ότι παράγουμε δέκα χιλιάδες φορές περισσότερη ενέργεια (ανά γραμμάριο) από τον ήλιο κάθε δευτερόλεπτο.

Αυτό απαιτεί μια ακόμη γρήγορη αναφορά στην ποπ κουλτούρα, αυτή τη φορά στο “Matrix”, όχι στο “Star Wars”. Σε αυτήν την ταινία, οι Μηχανές καλύπτουν τις ενεργειακές τους ανάγκες συλλέγοντας την ενέργεια που παράγεται σε τεράστιες “ανθρώπινες ενεργειακές φάρμες”. Από τους υπολογισμούς του Lane, αυτό θα είχε νόημα. Επισημαίνει επίσης ότι ορισμένα ενεργειακά βακτήρια, όπως το αζωτοβακτήριο (azotobacter), ξεπερνούν τον ήλιο κατά πενήντα εκατομμύρια φορές. Αυτό εγείρει το ερώτημα: “Γιατί κάποιος δεν πήρε το αζωτοβακτήριο και δεν δημιούργησε μια πηγή καθαρής, οργανικής ενέργειας;” Δεν μπορώ να είμαι ο μόνος με αυτές τις ιδέες των τρισεκατομμυρίων δολαρίων!

Τα Βασικά στοιχεία των Μιτοχονδρίων

Οι περισσότερες εικόνες απεικονίζουν τα μιτοχόνδρια ως ράβδους, παρόλο που είναι σε θέση να λάβουν πολλά διαφορετικά σχήματα. Είναι, πράγματι, αρκετά εύκαμπτα, μπορούν να χωριστούν σε δύο όπως τα βακτήρια ή να συγχωνευθούν για να σχηματίσουν πολύπλοκες δομές. Μελέτες δείχνουν ότι δεν βρίσκονται ακίνητα, αλλά κινούνται συνεχώς στις περιοχές που χρειάζονται. Οι κινήσεις τους φαίνεται να συνδέονται με το δίκτυο των μικροσωληνίσκων (σκεφτείτε τα ως τα οστά του κυττάρου, τον “κυτταροσκελετό” που δίνει σχήμα στο κύτταρο) και πιθανότατα μεταφέρονται κατά μήκος του δικτύου από κινητικές πρωτεΐνες.

Τα μεταβολικά ενεργά κύτταρα, όπως αυτά της καρδιάς, των μυών και του εγκεφάλου, έχουν χιλιάδες μιτοχόνδρια. Το ωάριο έχει εκατό χιλιάδες μιτοχόνδρια. Αντίθετα, τα σπερματοζωάρια συνήθως έχουν λιγότερα από εκατό. Τα ερυθρά αιμοσφαίρια και τα κύτταρα του δέρματος έχουν πολύ λίγα, αν όχι και καθόλου, μιτοχόνδρια. Κατά βάρος, έως και το 10% του ανθρώπινου σώματος είναι μιτοχόνδρια. Σε αριθμούς, υπάρχουν περίπου δέκα εκατομμύρια δισεκατομμύρια. Η φράση “δύναμη στους αριθμούς” φαίνεται αρκετά εύστοχη.

Κάποτε ήταν βακτήρια, και η εμφάνιση και το μέγεθος τους εξακολουθούν να μοιάζουν με αυτά των βακτηρίων. Ωστόσο, σε αντίθεση με τα βακτήρια, τα μιτοχόνδρια διαχωρίζονται από το υπόλοιπο κύτταρο από μια λεία και συνεχή εξωτερική μεμβράνη (αντί για κυτταρικό τοίχωμα). Η εσωτερική τους μεμβράνη είναι παρόμοια με τη βακτηριακή μεμβράνη, αλλά περιελιγμένη σε πτυχές που ονομάζονται cristae (αποδίδεται στα ελληνικά ως μιτοχονδριακές ακρολοφίες ή πτυχώσεις) (βλ. Σχήμα 1.1).

Οι πτυχώσεις αυξάνουν σημαντικά την επιφάνεια της εσωτερικής μεμβράνης μέσα στο οργανίδιο. Δεδομένου ότι αυτή η μεμβράνη αντιπροσωπεύει την κύρια θέση παραγωγής ενέργειας, η δομή των πτυχώσεων μεγιστοποιεί την περιοχή όπου μπορεί να παραχθεί ενέργεια. Σε αυτή τη μεμβράνη, η ενέργεια παράγεται με τη μεταφορά ηλεκτρονίων κατά μήκος μιας αλυσίδας μορίων. Αυτή η αναπνευστική αλυσίδα, περιγραφικά γνωστή ως “αλυσίδα μεταφοράς ηλεκτρονίων” (electron transport chain, ETC), και τα διάφορα ένζυμα που είναι υπεύθυνα για τη σύνθεση ενέργειας βρίσκονται όλα μέσα και πάνω στην εσωτερική μεμβράνη.

Ο εσωτερικός χώρος (the matrix – όχι, όχι το φιλμ, αλλά η μήτρα, το εσώτατο μέρος των μιτοχονδρίων) περιέχει τα ένζυμα του κύκλου του τρικαρβοξυλικού οξέος (tricarboxylic acid, TCA), επίσης γνωστού ως Κύκλος του Krebs (Krebs cycle) ή κύκλος του κιτρικού οξέος. Τα προκύπτοντα μόρια που παράγονται από τον κύκλο TCA, τα NADH (αναγμένο νικοτιναμιδο-αδενινο-δινουκλεοτίδιο / reduced nicotinamide adenine dinucleotide) και τα FADH2 (αναγμένο φλαβινο-αδενινο-δινουκλεοτίδιο / reduced flavin adenine dinucleotide) τροφοδοτούνται στην ETC και τα δύο ενζυμικά συστήματα βρίσκονται σε κοντινή απόσταση μεταξύ τους, έτσι ώστε όλα να μπορούν να συμβούν ομαλά, χωρίς καθυστέρηση.

Σχήμα 1.1. Η δομή ενός μόνο μιτοχονδρίου που απεικονίζει την αρχιτεκτονική διπλής μεμβράνης, με την εσωτερική μεμβράνη διπλωμένη πολλές φορές, αυξάνοντας την επιφάνειά της.

Τα βασικά της κυτταρικής αναπνοής και της οξειδωτικής φωσφορυλίωσης

Φυσικά, κάθε παιδί γνωρίζει ότι πρέπει να αναπνέουμε και να τρώμε για να ζήσουμε, αλλά το πραγματικό ερώτημα είναι, Γιατί; Γιατί (ή πώς) η παροχή οξυγόνου και καυσίμων στο σώμα μας, μας προικίζει με αυτή τη ζωογόνο ενέργεια; Η κυτταρική αναπνοή είναι η πιο σημαντική δουλειά που έχουν τα μιτοχόνδρια. Τα ένζυμα του κύκλου TCA και της ETC παίρνουν τα μόρια που προκύπτουν από τη διάσπαση της τροφής και τα συνδυάζουν με οξυγόνο (O₂), και αυτό έχει ως αποτέλεσμα την παραγωγή ενέργειας. Τα μιτοχόνδρια είναι τα μόνα μέρη στο κύτταρο όπου το οξυγόνο μπορεί να συνδυαστεί με τα μόρια της τροφής για να διατηρήσει το κύτταρο γεμάτο με ενέργεια.

Ενώ αυτή η εξήγηση θα ήταν επαρκής για τους περισσότερους, πρέπει να το κατανοήσουμε σε πολύ μεγαλύτερο βάθος για να εκτιμήσουμε τις επιπτώσεις που σχετίζονται με την υγεία και τις ασθένειες, κάτι που άλλωστε είναι πιθανό να είναι ο λόγος που διαβάζεις αυτό το βιβλίο.

Ας ξεκινήσουμε με τα αρχικά στάδια του μεταβολισμού της γλυκόζης, που ονομάζεται γλυκόλυση, η οποία λαμβάνει χώρα στο κυτοσόλιο. Εδώ είναι όπου η γλυκόζη μετατρέπεται σε μια ένωση που ονομάζεται πυροσταφυλικό μέσω μιας σειράς χημικών αντιδράσεων. Το πυροσταφυλικό στη συνέχεια μεταφέρεται στον μιτοχονδριακό πλέγμα, όπου ένα άλλο σύνολο αντιδράσεων το μετατρέπει σε ακετυλο-CoA. Τότε μπορεί να ξεκινήσει η πραγματική μαγεία, επειδή το ακετυλο-CoA είναι η αρχή του κύκλου TCA, όπου βελτιστοποιείται η τελική εξαγωγή ενέργειας από την τροφή, αποδίδοντας διοξείδιο του άνθρακα (CO₂, το οποίο εκπνέουμε) και δύο τύπους ενεργειακών μορίων: NADH και FADH2. Ομοίως, η διάσπαση των λιπαρών οξέων αποδίδει επίσης ακετυλο-CoA, το οποίο και πάλι περνάει από τον κύκλο TCA. Η επόμενη φάση ονομάζεται οξειδωτική φωσφορυλίωση, η οποία λαμβάνει χώρα στην εσωτερική μιτοχονδριακή μεμβράνη. Τα ηλεκτρόνια υψηλής ενέργειας από το NADH και το FADH2 μεταφέρονται μέσω μιας σειράς φορέων στην ETC και τελικά αντιδρούν με το οξυγόνο για να παράγουν νερό. Με κάθε βήμα στην ETC, η ενέργεια που απελευθερώνεται από αυτές τις αντιδράσεις μεταφοράς ηλεκτρονίων χρησιμοποιείται για την άντληση πρωτονίων (ατόμων υδρογόνου) από τη μήτρα στον διαμεμβρανικό χώρο. Αυτό δημιουργεί υψηλή συγκέντρωση πρωτονίων μεταξύ των μεμβρανών και χαμηλή συγκέντρωση στη μήτρα. Αυτή η διαφορά συγκέντρωσης (που ονομάζεται ηλεκτροχημικό βαθμίδωμα / gradient) είναι αποθηκευμένη δυναμική ενέργεια. Η υψηλή συγκέντρωση πρωτονίων στον διαμεμβρανικό χώρο θέλει να ρέει “κατάντη” μέσα στον πυρήνα και το κάνει αυτό μέσω εξειδικευμένων καναλιών, τα οποία στη συνέχεια δημιουργούν τριφωσφορική αδενοσίνη (ATP), το γενικό μόριο ενέργειας που χρησιμοποιούν όλα τα κύτταρα για να κάνουν τη δουλειά τους. Σκέψου το αυτό ως άντληση νερού (πρωτονίων) σε μια δεξαμενή (διαμεμβρανικός χώρος) που περιέχεται από ένα φράγμα (εσωτερική μεμβράνη). Καθώς το νερό ρέει έξω από ένα κανάλι στο φράγμα, χρησιμοποιείται για την κίνηση στροβίλων για τη δημιουργία υδροηλεκτρικής ηλεκτρικής ενέργειας (βλ. Σχήμα 1.2).

Αυτή είναι μια πολύ αποτελεσματική διαδικασία για την αξιοποίηση της ενέργειας που είναι αποθηκευμένη στα τρόφιμα για την παραγωγή ATP. Βασικά, όλα τα απολύτως απαραίτητα πράγματα που κάνει το σώμα μας για να παραμείνει ζωντανό (πχ. αναπνοή και φαγητό) είναι για να παρέχει στα μιτοχόνδρια τις ενώσεις που χρειάζονται για να παράγουν ενέργεια. Θα μπορούσε κανείς να πει κανείς, από μια κάπως πεσιμιστική αναγνωστική άποψη, ότι ζούμε μόνο και μόνο για να υποστηρίζουμε τα μιτοχόνδρια μας.

Σχήμα 1.2. Η διαδικασία δημιουργίας ενέργειας στα μιτοχόνδρια ακολουθεί τις ίδιες γενικές αρχές όπως ένα υδροηλεκτρικό φράγμα. Καθώς το νερό (πρωτόνια) γεμίζει μια δεξαμενή (μεσομεμβρανικός χώρος) που περιέχεται σε ένα φράγμα (εσωτερική μεμβράνη), συσσωρεύεται πίεση. Αυτή η πίεση αναγκάζει το νερό να ρέει έξω μέσω ενός καναλιού στο φράγμα, το οποίο χρησιμοποιείται για την κίνηση τουρμπίνων για τη δημιουργία υδροηλεκτρικής ηλεκτρικής ενέργειας.

[τέλος συμπερίληψης, 1ο βιβλίο]

Θα μπορούσαμε να πούμε ότι τα μιτοχόνδρια είναι η βάση της ζωής, ίσως ακόμα-ακόμα και η ίδια η ζωή (αυτό που λέμε ψυχή, ενέργεια) γιατί τελικά η ενέργεια που παράγουν μας κρατάει ζωντανούς, μας ενεργοποιεί, μας δίνει το “καύσιμο για να μπορούμε να κινούμαστε”. Ένα πολύ χαρακτηριστικό παράδειγμα για το πόσο σημαντικά είναι τα μιτοχόνδρια είναι η περίπτωση της δηλητηρίασης με κυάνιο. Το δηλητήριο κυάνιο διακόπτει την παροχή οξυγόνου στα κύτταρα, τα κύτταρα δεν παίρνουν οξυγόνο, το οξυγόνο δεν φτάνει στα μιτοχόνδρια και τα μιτοχόνδρια δεν παράγουν πια ενέργεια, τα κύτταρα ξεμένουν από ενέργεια και πεθαίνουν και έτσι πεθαίνουμε, άμεσα, σχεδόν ακαριαία. Είναι καταπληκτικό ότι η καρδιά (ένας μυς που κινείται συνεχώς) και ο εγκέφαλος έχουν και τον μεγαλύτερο αριθμό μιτοχονδρίων, όσο περισσότερη η ανάγκη για ενέργεια, τόσο περισσότερα “εργοστάσια” ή “γεννήτριες” ενέργειας!

[αρχή συμπερίληψης, 2ο βιβλίο]

Μέρος Ι. Μιτοχονδριακές Λειτουργίες: Η Πύλη για την Κατανόηση του Σώματος ως Όλου

Κεφάλαιο 8. Μεταβολισμός Κετονών

[από το βιβλίο “Mitochondria in Health and Disease”, 2018, σελ. 76, του Ray Griffiths]

Υπάρχει μια εξαίρεση στις αρνητικές πτυχές της υψηλής κατανάλωσης κορεσμένων λιπαρών. Παραδόξως, αυτή η εξαίρεση συμβαίνει όταν η αναλογία κατανάλωσης λιπαρών οξέων προς υδατάνθρακες αυξάνεται αντί να μειώνεται η νοσηρότητα. Με την πρώτη ματιά, φαίνεται αντιφατικό ένα προβληματικό μακροθρεπτικό συστατικό να αποτελεί μικρότερο πρόβλημα όταν καταναλώνεται σε υψηλότερα επίπεδα. Μια κετογονική δίαιτα (βλ. οδηγίες στο Κεφάλαιο 16, “Διατροφές για την Υποστήριξη της Μιτοχονδριακής Λειτουργίας”) είναι σαν να λέμε: “Αν τρως λίπος, θα είναι κακό για εσένα – από την άλλη πλευρά, αν τρως ακόμη περισσότερο λίπος, θα είναι καλό για εσένα!” [δες παρακάτω, παραθέτω και το Κεφάλαιο 16]. Αυτό το κεφάλαιο θα συζητήσει τόσο τις θετικές όσο και τις αρνητικές πτυχές του μεταβολισμού των κετονών.

Για να κατανοήσουμε αυτήν την αντίφαση, πρέπει να εξετάσουμε τον τρόπο με τον οποίο το ήπαρ διαχειρίζεται το ακετυλο-CoA από το λίπος. Το ήπαρ μπορεί να χρησιμοποιήσει το ακετυλο-CoA ως πηγή ενέργειας μόνο εάν η διατροφή περιέχει υδατάνθρακες. (Αυτό συμβαίνει επειδή οι υδατάνθρακες από την διατροφή παράγουν οξαλοξικό στα μιτοχόνδρια, το οποίο επιτρέπει στο ήπαρ να καίει ακετυλο-CoA.) Όταν μειώνεται η πρόσληψη υδατανθράκων, μειώνεται και το μιτοχονδριακό οξαλοξικό. Τώρα, εάν αυξηθεί η κατανάλωση λίπους, το ήπαρ συνθέτει ακετυλο-CoA που δεν μπορεί να χρησιμοποιήσει.

Ο τρόπος με τον οποίο το ήπαρ αντιμετωπίζει αυτή την περίσσεια από ακετυλο-CoA είναι να το συσκευάσει σε κετονικά σώματα και να τα εξάγει σε άλλα όργανα και ιστούς. Παρόλο που οι κετόνες δεν μπορούν να μεταβολιστούν μέσα στο ήπαρ, μπορούν να μεταβολιστούν από τον εγκέφαλο, τους μύες, τα νεφρά και την καρδιά.

Υπάρχουν τρεις τύποι κετονικών σωμάτων: Ακετοξικό, βήτα-υδροξυβουτυρικό (βHB) και ακετόνη. Η ακετόνη μπορεί να αποβληθεί μέσω των πνευμόνων και δίνει σε ένα άτομο με υψηλά επίπεδα κετονών στο αίμα μια χαρακτηριστική γλυκιά και φρουτώδη οσμή αναπνοής.

Η κλασική κετογονική δίαιτα αποτελείται από αναλογία 4:1 λιπαρών οξέων μακράς αλυσίδας (LCFAs) προς πρωτεΐνες και υδατάνθρακες. Αυτή η υψηλή αναλογία λιπαρών οξέων είναι απαραίτητη επειδή ο μεταβολισμός των LCFAs είναι κάπως αναποτελεσματικός. Τα LCFAs δεν μπορούν να εισέλθουν απευθείας στην κυκλοφορία του αίματος όταν καταναλωθούν και πρέπει πρώτα να μεταφερθούν από χυλομικρά (σωματίδια λιποπρωτεΐνης) μέσω του λεμφικού συστήματος. Επιπλέον, τα LCFAs δεν μπορούν να εισέλθουν απευθείας στα μιτοχόνδρια, απαιτώντας την καρνιτίνη να λειτουργήσει ως φορέας. Ακόμα και τότε απαιτούν αρκετούς κύκλους β-οξείδωσης για να μεταβολιστούν πλήρως (Branco et al. 2016).

Από την άλλη πλευρά, τα τριγλυκερίδια μέσης αλυσίδας (MCTs) δεν χρησιμοποιούν χυλομικρά για απορρόφηση ή καρνιτίνη για να εισέλθουν στα μιτοχόνδρια. Τα MCTs μπορούν να εισέλθουν ταχύτερα στην κυκλοφορία και επομένως να δημιουργήσουν κετόνες πιο αποτελεσματικά. Έτσι, μια κετογονική δίαιτα που χρησιμοποιεί MCTs αντί για LCFAs συνήθως απαιτεί μόνο αναλογία 1,5:1 (ή 60% της διατροφικής πρόσληψης) λιπαρών οξέων προς πρωτεΐνες και υδατάνθρακες (έναντι της κλασικής αναλογίας 4:1). Χωρίς την υψηλή αναλογία λιπών που απαιτείται, η διατροφή MCT είναι πιο πιθανό να τηρηθεί, λόγω της αυξημένης ευελιξίας στις επιλογές τροφίμων (Branco et al. 2016).

Ο τύπος κέτωσης που είναι ευεργετικός για την υγεία ονομάζεται διατροφική κέτωση. Πρόκειται για έναν τύπο κέτωσης όπου τα επίπεδα κετονών στο αίμα αυξάνονται μεταξύ 1 και 2 mmol/L μετά από λίγες ημέρες διατροφής. Τα επίπεδα κετονών μπορούν να μετρηθούν με εξέταση αίματος, ούρων ή αναπνοής. Η εξέταση αίματος είναι η πιο ακριβής, αλλά μπορεί να είναι λίγο άβολο για ένα άτομο να κάνει τσίμπημα δέρματος για κάθε μέτρηση. Η εξέταση ούρων είναι ο πιο συνηθισμένος τρόπος για να γίνονται οι μετρήσεις των κετόνων στις διατροφές, αλλά είναι επίσης η πιο ανακριβής μέθοδος. Η εξέταση αναπνοής γίνεται όλο και πιο δημοφιλής και είναι πιο ακριβής από την εξέταση ούρων για την αξιολόγηση των επιπέδων των κετονών.

Συνήθως, μια κλασική κετογονική διατροφή (4:1 LCFAs προς πρωτεΐνες και υδατάνθρακες) θα αποτελείται από 80% λίπος, 15% πρωτεΐνη και 5% υδατάνθρακες. Ενώ εάν τα LCFAs αντικατασταθούν με MCT, η κέτωση μπορεί να είναι δυνατή σε μια δίαιτα που αποτελείται μόνο από 60% λίπος (Neal et al. 2009). Μια κετογονική διατροφή τερματίζεται αποτελεσματικά με την κατανάλωση περισσότερων υδατανθράκων, η οποία έχει ως αποτέλεσμα την αύξηση της ινσουλίνης και της γλυκόζης. Αυτό επιτρέπει στον Κύκλο Randle να ενεργοποιήσει το σύμπλοκο πυροσταφυλικής αφυδρογονάσης και να χρησιμοποιήσει παράγωγα γλυκόζης ως καύσιμο. Επιπλέον, το οξαλοξικό μπορεί να παρέχεται στο ήπαρ από πηγή υδατανθράκων. Ανέτρεξε στο Κεφάλαιο 5, “Διατήρηση της Αλόστασης”, για περισσότερες πληροφορίες σχετικά με την εναλλαγή μεταξύ υδατανθράκων και λιπαρών οξέων ως πηγών καυσίμου.

Η νηστεία και η άσκηση είναι άλλοι τρόποι για την αύξηση των επιπέδων κετονών στο αίμα, ιδιαίτερα εάν γίνεται άσκηση μετά από ολονύκτια νηστεία. Πολλοί αθλητές στρέφονται προς τη λήψη συμπληρωμάτων κετονών αντί να χρησιμοποιούν μια κετογονική διατροφή ως μέρος της ρουτίνας τους. Οι κετογονικές διατροφές μπορεί να περιορίσουν την ένταση της προπόνησης διακυβεύοντας τον μεταβολισμό των υδατανθράκων, αλλά τα συμπληρώματα κετόνης ξεπερνούν αυτόν τον περιορισμό (Pinckaers et al. 2017). Είναι πιθανό ότι τα συμπληρώματα κετόνης εξακολουθούν να παρέχουν πολλά από τα οφέλη μιας κετογονικής διατροφής, ακόμη και όταν καταναλώνονται υδατάνθρακες. Μελέτες σε ζώα έχουν ανακαλύψει ότι τα συμπληρώματα με εστέρες κετόνης είναι σε θέση να προκαλέσουν πολλά αντιγηραντικά, γνωστικά και σωματικά οφέλη με παρόμοιο τρόπο με τις κετογονικές διατροφές (Murray et al. 2016, Veech et al. 2017).

Εάν τα επίπεδα κετονών στο αίμα γίνουν υπερβολικά, η κετοξέωση (συσσώρευση κετονών στο σώμα) μπορεί να συμβεί. Οι επιπλοκές με τον διαβήτη τύπου 1 και 2 είναι οι πιο συχνές αιτίες κετοξέωσης, λόγω της απώλειας ινσουλίνης ή/και ευαισθησίας στην ινσουλίνη. Στην αντίσταση στην ινσουλίνη ή στον διαβήτη, η χαμηλή κυτταρική ινσουλίνη σημαίνει ότι, ακόμη και παρουσία υψηλής γλυκόζης στο αίμα, τα μιτοχόνδρια δεν θα είναι σε θέση να επεξεργαστούν το ακετυλο-CoA λόγω του χαμηλού μιτοχονδριακού οξαλοξικού και έτσι οι κετόνες θα συνεχίσουν να αυξάνονται. Τα επίπεδα κετονών στο αίμα άνω των 3 mmol/L θεωρείται ότι θέτουν έναν διαβητικό ασθενή σε κίνδυνο κετοξέωσης (Dhatariya & Savage 2013). Για άτομα με φυσιολογική έκκριση ινσουλίνης, η ινσουλίνη βοηθά στη διατήρηση των κετονών στο αίμα σε ασφαλές επίπεδο και έτσι στην πρόληψη της κετοξέωσης (Hashim & VanItallie 2014).

Λαμβάνοντας υπόψη ότι (ακόμα και σε υγιείς ανθρώπους) η νηστεία και η πολύ χαμηλή πρόσληψη υδατανθράκων θα μπορούσαν να αυξήσουν τις κετόνες στο αίμα μεταξύ 7 και 8 mmol/L (Paoli et al. 2015), είναι επιτακτική ανάγκη όποιος ξεκινά μια κετογονική δίαιτα να ζητήσει πρώτα επαγγελματική επίβλεψη και έγκριση. Όταν εξετάζεται η επιλογή μιας κετογονικής δίαιτας, αντενδείκνυνται παθήσεις όπως ηπατική νόσος, οι νεφρολιθιάσεις, η μεταβολική οξέωση, η δυσλιπιδαιμία και η σοβαρή μυοκαρδιοπάθεια (Gupta et al. 2017). Η κετοξέωση μπορεί να είναι σύμπτωμα διαβήτη πριν εμφανιστούν άλλα συμπτώματα, επομένως ορισμένοι άνθρωποι μπορεί να μην γνωρίζουν ότι μπορεί να μην είναι κατάλληλο να ακολουθήσουν μια κετογονική διατροφή. Υπάρχει μια αυξανόμενη τάση προς τη χρήση κετογονικών διατροφών για την υποστήριξη ασθενών με διαβήτη τύπου 1 και τύπου 2, με πολλές βελτιώσεις στη συνολική κατάσταση της υγείας τους (Azar et al. 2016, Krebs et al. 2016). Ωστόσο, λόγω του αυξημένου κινδύνου κετοξέωσης, είναι απαραίτητο οι διαβητικοί ασθενείς να υποστηρίζονται από μια ομάδα διαχείρισης διαβήτη. Η κατανάλωση καφέ έχει την ικανότητα να αυξάνει τις κετόνες λόγω της κετογονικής δράσης της καφεΐνης. Η καφεΐνη διεγείρει την απελευθέρωση λιπαρών οξέων από τον λιπώδη ιστό, αυξάνοντας τα επίπεδα ελεύθερων λιπαρών οξέων στο αίμα, τα οποία στη συνέχεια αυξάνουν τον σχηματισμό κετονών στο ήπαρ (Vandenberghe et al. 2017).

Κετόνες και ασθένειες

Ο εγκέφαλος δεν μπορεί να χρησιμοποιήσει λίπος για ενέργεια, αλλά μπορεί να χρησιμοποιήσει γλυκόζη και κετόνες. Στην πραγματικότητα, στον γηράσκοντα εγκέφαλο, οι κετόνες μπορεί ακόμη και να είναι προτιμότερες. Στη Νόσο του Alzheimer, ο εγκέφαλος δυσκολεύεται να χρησιμοποιήσει τη γλυκόζη για να διατηρήσει τα επίπεδα ενέργειας, αλλά δεν έχει τέτοιο πρόβλημα όταν πρόκειται για κετόνες (Masino et al. 2016). Κατά τη διάρκεια της νηστείας, ο εγκέφαλος μπορεί να χρησιμοποιήσει κετόνες για έως και 75% των ενεργειακών του αναγκών, λαμβάνοντας τις κετόνες από λιπαρά οξέα που απελευθερώνονται από τα αποθέματα στον λιπώδη ιστό (Dedkova & Blatter 2014).

Σε ασθενείς με επιληψία, οι κετογονικές διατροφές έχουν βρεθεί ότι έχουν βαθιά ευεργετικά αποτελέσματα για ένα μεγάλο ποσοστό των πασχόντων. Εξετάζοντας την έρευνα, πάνω από το 30% των ασθενών με επιληψία είναι πιθανό να δουν μείωση 50% στις κρίσεις όταν καταναλώνουν μια κετογονική διατροφή υψηλής περιεκτικότητας σε λιπαρά. Ακόμα πιο εντυπωσιακό είναι το γεγονός ότι σχεδόν το 10% των ασθενών με επιληψία που ακολουθούν κετογονική διατροφή θα δουν μείωση 90% στις κρίσεις (Klein et al. 2014).

Δυστυχώς, πολλοί ασθενείς με επιληψία που ακολουθούν κετογονική διατροφή έχουν υποφέρει από μια ποικιλία παρενεργειών. Διάρροια, δυσκοιλιότητα, πέτρες στα νεφρά, ναυτία, υπερλιπιδαιμία, έμετος, οξέωση, ουρική αρθρίτιδα, χαμηλό μαγνήσιο και ασβέστιο, λήθαργος, καρδιομυοπάθεια (νόσος του καρδιακού μυός), απώλεια βάρους και μειωμένη οστική πυκνότητα είναι μερικές από τις πολλές παρενέργειες που έχουν συσχετιστεί με τη διατροφή (Branco et al. 2016, Klein et al. 2014). Προτείνεται η συμπλήρωση μετάλλων για την αντιστάθμιση της χαμηλότερης απορρόφησης, η αύξηση της πρόσληψης υγρών για την ανακούφιση της δυσκοιλιότητας και η προσαρμογή της ισορροπίας MCT/LCFAs για την ανακούφιση των γαστρεντερικών προβλημάτων. Πολλοί σχολιαστές προτείνουν επίσης συμπληρωματικές φυτικές ίνες (λιναρόσπορος, chia, λινάρι κλπ.), ειδικά όσον αφορά το μικροβίωμα. Συνήθως συνιστάται η διακοπή της κετογονικής διατροφής μετά από δύο έως τρεις μήνες μειώνοντας σταδιακά την αναλογία λιπαρών της δίαιτας (Gupta et al. 2017). Οι κετογονικές διατροφές δεν θα είναι για όλους και, για άλλη μια φορά, δεν πρέπει να εφαρμόζονται χωρίς προηγούμενη γνώση των πλεονεκτημάτων και των μειονεκτημάτων της διατροφής. Η επαγγελματική επίβλεψη είναι απαραίτητη. Οι κετογονικές διατροφές μπορούν να βοηθήσουν στην αντιστροφή της νεφρικής νόσου που προκαλείται από τον διαβήτη (Poplawski et al. 2011) και μπορούν να βοηθήσουν στην προστασία από καρδιαγγειακές παθήσεις. Μερικοί ερευνητές έχουν βρει αρνητικές συσχετίσεις μεταξύ μιας κετογονικής διατροφής και της καρδιαγγειακής υγείας, αλλά αυτό μπορεί να οφείλεται σε μια προϋπάρχουσα μετατόπιση προς την κετοξέωση που παρατηρείται στην καρδιακή ανεπάρκεια (Dedkova & Blatter 2014). Για άλλη μια φορά, λόγω του αυξημένου κινδύνου κετοξέωσης, είναι απαραίτητο ένας διαβητικός ασθενής να υποστηρίζεται από μια ομάδα διαχείρισης διαβήτη.

Οι κετόνες έχουν μελετηθεί εκτενώς ως προστατευτική διατροφική παρέμβαση σε πολλούς καρκίνους. Όπως αναφέρθηκε σε προηγούμενα κεφάλαια, τα καρκινικά κύτταρα αποκτούν την ενέργεια τους σχεδόν αποκλειστικά μέσω αερόβιας γλυκόλυσης. Οι κετόνες παρακάμπτουν τη γλυκόλυση και μπορούν να μεταβολιστούν μόνο στα μιτοχόνδρια μέσω οξειδωτικής φωσφορυλίωσης, εις βάρος της γλυκόλυσης και, σε συνδυασμό, και των καρκινικών κυττάρων (Branco et al. 2016).

Η μιτοχονδριακή βιογένεση αυξάνεται για ένα άτομο που ακολουθεί κετογονική δίαιτα, μαζί με βελτιώσεις στην κατάσταση της γλουταθειόνης και στην αποτελεσματικότητα του οξυγόνου (Dedkova & Blatter 2014). Πολλά από τα οφέλη μιας κετογονικής δίαιτας για ασθενείς με επιληψία μπορεί να σχετίζονται με βελτιώσεις στη μιτοχονδριακή λειτουργία. Έχει βρεθεί ότι άτομα με επιληψία έχουν πολλές ανεπάρκειες στη μιτοχονδριακή λειτουργία (Branco et al. 2016, Kim et al. 2015). Οι κετόνες μπορούν να βοηθήσουν στη διατήρηση της τριφωσφορικής αδενοσίνης (ATP) των μιτοχονδρίων παρά την υποκείμενη μιτοχονδριακή δυσλειτουργία (Frey et al. 2017).

Συνοψίζοντας, οι κετογονικές διατροφές μπορούν να προσφέρουν τεράστιο όφελος σε πολλούς ασθενείς που πάσχουν από μια μεγάλη ποικιλία χρόνιων παθήσεων. Αυτό οφείλεται στα βαθιά οφέλη της κετογένεσης στη μιτοχονδριακή βιογένεση και μιτοφαγία. Σε σύγκριση με αυτά τα οφέλη, σταθμίζονται οι βραχυπρόθεσμες και μακροπρόθεσμες ανεπιθύμητες ενέργειες. Για άλλη μια φορά, είναι απαραίτητο για τα άτομα να συνεργάζονται με έναν ειδικό επαγγελματία όταν ξεκινούν μια κετογονική διατροφή, λόγω του κινδύνου απρόβλεπτων ανεπιθύμητων ενεργειών από τη διατροφή.

Βασικά σημεία για τους επαγγελματίες

Όταν αντιμετωπίζουν πολύ υψηλή πρόσληψη λίπους μέσω της διατροφής (συνήθως 85% της πρόσληψης για την κλασική κετογονική διατροφή), τα μιτοχόνδρια του ήπατος δεν είναι πλέον σε θέση να μεταβολίσουν το λίπος. Τα μιτοχόνδρια του ήπατος αντιμετωπίζουν αυτή την περίσσεια συσκευάζοντας το ακετυλο-CoA ως κετόνες και στη συνέχεια εξάγοντας τες στο αίμα, όπου μπορούν να χρησιμοποιηθούν από άλλους ιστούς. Οι κετογονικές διατροφές μπορούν να υποστηρίξουν νευροεκφυλιστικές ασθένειες, επιληψία και ορισμένους καρκίνους.

Για να υποστηρίξεις μια κετογονική διατροφή, σκέψου την κατανάλωση τροφών όπως το κρέας, τα λιπαρά ψάρια, το λάδι καρύδας και το ελαιόλαδο, το βούτυρο, την κρέμα γάλακτος, το λαρδί, το πλήρες γάλα, τα αυγά, το έλαιο MCT, το βούτυρο κακάο και τους ξηρούς καρπούς. Επίσης, φρόντισε να δώσεις προσοχή στις πιθανές παρενέργειες.

Κεφάλαιο 16. Διατροφές για την Υποστήριξη της Μιτοχονδριακής Λειτουργίας

[σελ.125]

Τα μιτοχόνδρια επηρεάζονται αρνητικά από μια διατροφή πλούσια σε υδατάνθρακες και φτωχή σε θρεπτικά συστατικά. Δυστυχώς, αυτά τα χαρακτηριστικά είναι τυπικά για τις δίαιτες στη Δύση. Αυτός ο τύπος διατροφής είναι φλεγμονώδης και μπορεί να αναγκάσει τα μιτοχόνδρια να “μεταβούν” σε μια αναβολική λειτουργία που έχει βρεθεί ότι αυξάνεται στον διαβήτη, στο μεταβολικό σύνδρομο και τον καρκίνο.

Ο δείκτης φλεγμονής της διατροφής (dietary inflammatory index, DIX) είναι ένας δείκτης των φλεγμονωδών επιδράσεων των τροφίμων που δημιουργήθηκε από τους επιδημιολόγους του University of South Carolina, James Hébert και Nitin Shivappa. Περίπου 2000 μελέτες σχετικά με τις φλεγμονώδεις επιδράσεις των τροφίμων έχουν αξιολογηθεί για να καταρτιστεί ο δείκτης φλεγμονής της διατροφής. Η βαθμολογία που προέκυψε για την πιο φλεγμονώδη διατροφή είναι +7,98. Η βαθμολογία για την πιο προστατευτική αντιφλεγμονώδη διατροφή είναι -8,87 (Shivappa et al. 2014).

Όπως ήταν αναμενόμενο, η μεσογειακή διατροφή (βλ. παρακάτω) αναδεικνύεται ως μια αντιφλεγμονώδης διατροφή με βαθμολογία δείκτη -3,98. Η τυπική δυτική διατροφή έχει έναν δείκτη υψηλής φλεγμονής +4,07 (Steck et al. 2014).

Ο δείκτης φλεγμονής της διατροφής είναι ένας καλός τρόπος για να διαπιστωθεί εάν η διατροφή ενός ατόμου οδηγεί τα μιτοχόνδρια προς τον καταβολικό (παραγωγή ενέργειας) ή τον αναβολικό (φλεγμονώδη και πολλαπλασιαστικό) μεταβολισμό. Διάβασε το Κεφάλαιο 7, “Σύνθεση Κυτταρικών Συστατικών”, για περισσότερες πληροφορίες.

Υπάρχουν ορισμένες ανησυχίες σχετικά με τον δείκτη λόγω των διαφορετικών μεθοδολογιών που χρησιμοποιούνται σε πολλές από τις μελέτες (Wallis 2017). Αυτό σημαίνει ότι ο δείκτης φλεγμονής της διατροφής θα πρέπει να χρησιμοποιείται ως χρήσιμος οδηγός για τη μείωση της πρόσληψης τροφής που προκαλεί φλεγμονώδεις ασθένειες, αντί να αντιμετωπίζεται ως ακριβής μέτρηση της κατανάλωσης τροφής που προκαλεί φλεγμονώδεις ασθένειες.

Ακολουθεί μια συζήτηση για συγκεκριμένες διατροφές που προστατεύουν τα μιτοχόνδρια. Ορισμένες βοηθούν στη βελτιστοποίηση της μιτοχονδριακής λειτουργίας γενικά. Άλλες τεκμηριώνονται μόνο σε σχέση με συγκεκριμένες χρόνιες παθήσεις.

Υπάρχουν δωρεάν εργαλεία-εφαρμογές αρχικής διαλογής του δείκτη φλεγμονής της διατροφής που είναι διαθέσιμα για Android και iPhone. Το University of South Carolina έχει επίσης αναπτύξει ένα πιο ολοκληρωμένο εργαλείο διατροφικής ανάλυσης χρησιμοποιώντας το IF TrackerTM (Bluvas 2015). Με μια μικρή χρέωση, το IF TrackerTM είναι επίσης διαθέσιμο για smartphones.

Η κετογονική διατροφή

Υπάρχει ένας αυξανόμενος αριθμός στοιχείων που υποστηρίζουν τη χρήση κετογονικών διατροφών για την υποβοήθηση πολλών παθήσεων, ιδιαίτερα όπου εμπλέκεται μιτοχονδριακή δυσλειτουργία. Παθήσεις υγείας με ισχυρά στοιχεία που υποστηρίζουν τα ευεργετικά αποτελέσματα μιας κετογονικής δίαιτας είναι: Η επιληψία, οι νευροεκφυλιστικές παθήσεις (Elamin et al. 2017), ο διαβήτης τύπου 2, η παχυσαρκία και οι καρδιακές παθήσεις (Azar et al. 2016).

Έχει βρεθεί ότι οι κετόνες που παράγονται όταν ένα άτομο ακολουθεί κετογονική διατροφή υποστηρίζουν την αλυσίδα μεταφοράς ηλεκτρονίων των μιτοχονδρίων (Frey et al. 2017) και τη μιτοχονδριακή βιογένεση, και αυξάνουν το δινουκλεοτίδιο νικοτιναμιδίου αδενίνης (οξειδωμένο) (NAD+), το συνένζυμο που λειτουργεί επίσης ως δείκτης για την υγεία των μιτοχονδρίων (Elamin et al. 2017).

Ανέτρεξε στο Κεφάλαιο 8, “Μεταβολισμός Κετονών”, για περισσότερες πληροφορίες σχετικά με τους μηχανισμούς πίσω από τις κετογονικές διατροφές. Δες Feinman et al. (2015) και Masino et al. (2016) για εξαιρετικά ενημερωτικές ανασκοπήσεις των κετογονικών διατροφών για προβλήματα υγείας.

ΟΔΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΕΤΟΓΟΝΙΚΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ

Η κλασική κετογονική διατροφή αποτελείται από αναλογία 4:1 λιπαρών οξέων μακράς αλυσίδας (LCFAs) προς πρωτεΐνες και υδατάνθρακες. Συνήθως, μια κλασική κετογονική διατροφή θα αποτελείται από 80% λίπος, 15% πρωτεΐνη και 5% υδατάνθρακες. Τα τριγλυκερίδια μέσης αλυσίδας (MCTs) απορροφώνται πιο αποτελεσματικά από τα LCFAs και μπορούν να βοηθήσουν στην επίτευξη κέτωσης με μια διατροφή που αποτελείται από 60% MCTs (Neal et al. 2009).

Προτεινόμενη πρόσληψη τροφής για μια κετογονική διατροφή:

• Πηγές λίπους: Κρέας, λιπαρά ψάρια, λάδι καρύδας και ελαιόλαδο, βούτυρο, κρέμα γάλακτος, λαρδί, πλήρες γάλα, αυγά, λάδι MCT, βούτυρο κακάο και ξηροί καρποί. Το λάδι καρύδας, το πλήρες γάλα, η κρέμα γάλακτος, το βούτυρο και το τυρί είναι όλα πηγές MCTs.
• Πρωτεΐνη: Κρέας και λιπαρά ψάρια όπως σολομός, σκουμπρί και τόνος.
• Για κρέας επιλέξτε κομμάτια με περισσότερο λίπος. Για πουλερικά επιλέξτε πιο σκούρο κρέας.
• Λαχανικά:
  • Χαμηλή περιεκτικότητα σε υδατάνθρακες – τρως ελεύθερα: Νεροκάρδαμο, μαρούλι, ραδίκι, αγγούρι, ελιά, πιπεριά και ντομάτα.
  • Μέτρια περιεκτικότητα σε υδατάνθρακες – περιορισμένες μερίδες: κολοκύθα, κολοκυθάκι, μπρόκολο, καρότο, λάχανο, κουνουπίδι, λάχανο, μελιτζάνα και σπανάκι.
  • Αποφεύγεις: Αμυλούχα λαχανικά όπως πατάτες και γλυκοπατάτες.
• Ποτά: τσάι, καφές και νερό

Περιορισμός θερμίδων

Αντί να επικεντρώνεται σε ότι είναι υγιεινό, ο περιορισμός των θερμίδων επικεντρώνεται στις ευεργετικές για την υγεία επιπτώσεις της μη κατανάλωσης τροφής ή στον περιορισμό της πρόσληψης τροφής. Συγκεκριμένα, ο περιορισμός των θερμίδων ασκεί βαθιά αναγεννητική επίδραση στα μιτοχόνδρια. Με παρόμοιο τρόπο με την άσκηση, ο περιορισμός των θερμίδων μειώνει την κυτταρική και μιτοχονδριακή τριφωσφορική αδενίνη (ATP) και την αναγμένη μορφή του δινουκλεοτιδίου νικοτιναμιδίου αδενίνης (NADH), με αντίστοιχη αύξηση της πρωτεϊνικής κινάσης που ενεργοποιείται από AMP (AMPK) και του NAD+. Το AMPK (Cantó & Auwerx 2011) και το NAD+ (Michan 2014) είναι και τα δύο δείκτες χαμηλής ενεργειακής κατάστασης, ωστόσο η αυξημένη έκφραση τους απέχει πολύ από το να είναι καταστροφική, στην πραγματικότητα συμβαίνει το αντίθετο. Τα μιτοχόνδρια στην πραγματικότητα ευδοκιμούν στην παρουσία τους (Fernandez-Marcos & Auwerx 2011).

Το AMPK και το NAD+ είναι σε θέση να βοηθήσουν στην ενεργοποίηση των αντιγηραντικών πρωτεϊνών SIRTs, να ενεργοποιήσουν τη μιτοφαγία και να επιτρέψουν τη μιτοχονδριακή βιογένεση (Fernandez-Marcos & Auwerx 2011; Palikaras & Tavernarakis 2014). Θυμίζουμε ότι η μιτοφαγία απαιτείται για την πέψη των φθαρμένων, αναποτελεσματικών μιτοχονδρίων και η μιτοχονδριακή βιογένεση είναι απαραίτητη για την κατασκευή ολοκαίνουργιων μιτοχονδρίων. Για περισσότερες πληροφορίες σχετικά με τη μιτοφαγία και τη μιτοχονδριακή βιογένεση, ανέτρεξε στο Κεφάλαιο 4, “Μιτοχονδριακή Δυναμική”.

Το πρόβλημα με τον περιορισμό των θερμίδων ή τη νηστεία είναι το πώς να εξισορροπηθούν τα οφέλη για την υγεία από την πρόσληψη χαμηλών θερμίδων έναντι του κινδύνου πρόκλησης διατροφικών ελλείψεων. Μια διατροφή με τη δυνατότητα να αντιμετωπίσει αυτό το ζήτημα οφέλους/κινδύνου είναι η διατροφή που μιμείται τη νηστεία. Η διατροφή που μιμείται τη νηστεία απαιτεί από τους συμμετέχοντες να ακολουθούν κάθε μήνα πέντε συνεχόμενες ημέρες περιορισμού θερμίδων, χαμηλής περιεκτικότητας σε ζάχαρη/πρωτεΐνη και υψηλής περιεκτικότητας σε ακόρεστα λιπαρά. Η 1η ημέρα της διατροφής που μιμείται τη νηστεία αποτελείται από 11% πρωτεΐνη, 46% λίπος και 43% υδατάνθρακες και παρέχει περίπου 1100 θερμίδες.

Οι ημέρες 2-5 αποτελούνται από 9% πρωτεΐνη, 44% λίπος και 47% υδατάνθρακες, παρέχοντας περίπου 720 θερμίδες.

Η πρόσληψη απλών υδατανθράκων και πρωτεϊνών πρέπει να διατηρείται στο ελάχιστο, καθώς μπορούν να μπλοκάρουν τις αναγεννητικές επιδράσεις της διατροφής. Η πλειονότητα των θερμίδων στη διατροφή παρέχεται από λίπος και σύνθετους υδατάνθρακες.

Μετά από τρεις μήνες στη διατροφή που μιμείται τη νηστεία, διαπιστώθηκε ότι οι συμμετέχοντες είχαν μειώσεις στο σωματικό βάρος, την αρτηριακή πίεση, το σωματικό λίπος και τον ινσουλινοειδή αυξητικό παράγοντα 1 (δείκτης κινδύνου για καρκίνο). Πιο έντονες βελτιώσεις στα προφίλ γλυκόζης και λιπιδίων στο αίμα έχουν παρατηρηθεί σε συμμετέχοντες που διατρέχουν μεγαλύτερο κίνδυνο ασθένειας στην αρχή της διατροφής.

Για περισσότερες πληροφορίες σχετικά με τη διατροφή που μιμείται τη νηστεία, διάβασε το άρθρο των M. Wei et al. (2017).

Η μεσογειακή διατροφή

Η μεσογειακή διατροφή έχει μακρά ιστορία στη βελτίωση του ελέγχου του σακχάρου στο αίμα και των αποτελεσμάτων της καρδιαγγειακής υγείας. Οι ασθενείς που ακολουθούν τη μεσογειακή διατροφή (πλούσια σε εξαιρετικό παρθένο ελαιόλαδο) έχουν πολύ καλύτερη υγεία από εκείνους που ακολουθούν μια διατροφή χαμηλών λιπαρών (Esposito et al. 2015). Η μεσογειακή διατροφή εκτιμάται ότι μειώνει τις μελλοντικές πιθανότητες εμφάνισης διαβήτη τύπου 2 έως και 23% (Esposito et al. 2015).

Πολλά συστατικά της μεσογειακής διατροφής υποστηρίζουν τα μιτοχόνδρια με ανεπαίσθητους αλλά εξαιρετικά σημαντικούς τρόπους. Για παράδειγμα, οι φυτικές ενώσεις στη διατροφή μπορούν να ενεργοποιήσουν ενδογενή αντιοξειδωτικά που υποστηρίζουν τα μιτοχόνδρια, να προστατεύσουν από την αερόβια γλυκόλυση (Ferramosca & Zara 2014a) και μπορούν να βοηθήσουν στον αποκλεισμό της επαγωγής των αντιδραστικών ειδών οξυγόνου (ROS) των μιτοχονδρίων από μοριακά πρότυπα που σχετίζονται με παθογόνα (PAMPs) από το μικροβίωμα του εντέρου (Morris et al. 2015a). Επιπλέον, ο χαμηλός γλυκαιμικός δείκτης των φυτικών ινών, των δημητριακών ολικής αλέσεως και των ξηρών καρπών μπορεί να βοηθήσει στην προστασία των μιτοχονδρίων από τις εξαιρετικά βλαβερές συνέπειες του υψηλού σακχάρου στο αίμα (Rodríguez-Rejón et al. 2014, Yan 2014).

Ωστόσο, ο πρωταγωνιστής για την προστασία των μιτοχονδρίων στη μεσογειακή διατροφή είναι το εξαιρετικό παρθένο ελαιόλαδο. Η πολυφαινόλη υδροξυτυροσόλη (που περιέχεται στο εξαιρετικό παρθένο ελαιόλαδο) μπορεί να υποστηρίξει σύμπλοκα της μιτοχονδριακής αλυσίδας μεταφοράς ηλεκτρονίων, να διεγείρει τη μιτοχονδριακή βιογένεση και να μπλοκάρει τον λιπογενετικό διακόπτη, βοηθώντας έτσι στην παραγωγή ενέργειας από τα μιτοχόνδρια (Peyrol et al. 2017, Priore et al. 2015).

Οι πολυφαινόλες του ελαιολάδου μπορούν επίσης να προστατεύσουν από τη νευροεκφύλιση και την κατάθλιψη αυξάνοντας την έκφραση νευροτροφινών όπως ο παράγοντας ανάπτυξης νεύρων (NGF) (Carito et al. 2016). Αυτή η νευροτροφίνη βοηθά στη συγκέντρωση των μιτοχονδρίων σε θέσεις για ανάπτυξη νευραξόνων στους νευρώνες. Χωρίς το μιτοχονδριακό ATP, η ανάπτυξη νευραξόνων αναστέλλεται (Hroudová & Fišar 2011).

Η μεσογειακή διατροφή ορίζεται από την UNESCO ως μια κοινή εμπειρία τόσο στην προετοιμασία όσο και στην κατανάλωση. [σημείωση: Η βασική διαφορά ανάμεσα στη λέξη δίαιτα και τη λέξη διατροφή είναι ότι η δίαιτα είναι ένα προσωρινό, συχνά αυστηρό πρόγραμμα για συγκεκριμένο σκοπό, ενώ η διατροφή είναι ένας πιο μόνιμος, ισορροπημένος τρόπος ζωής.] Η λέξη “diet”προέρχεται από την αρχαία ελληνική λέξη δίαιτα [σημείωση: όμως μια πιο σωστή απόδοση είναι με την λέξη διατροφή που προέρχεται από την αρχαία ελληνική γλώσσα και συγκεκριμένα από το ρήμα διατρέφω. Το ρήμα αυτό είναι σύνθετο και αποτελείται από δύο μέρη, διά (πρόθεση που εδώ δηλώνει εντατική σημασία, δηλαδή “σε όλη τη διάρκεια” ή “πλήρως”) και τρέφω (παρέχω τροφή, μεγαλώνω, συντηρώ).] Έτσι ο ορισμός της διατροφής (έναντι της δίαιτας) υποδηλώνει ότι η θρέψη προέρχεται από μια πολύ ευρύτερη έννοια της λέξης, ώστε να περιλαμβάνει την τροφή, την κοινότητα και τον τρόπο ζωής (Moro 2016). Είναι ενδιαφέρον ότι ο κοινωνικός εμπλουτισμός είναι μια άλλη πιθανή πηγή της νευροτροφίνης NGF (Branchi et al. 2006) που βρέθηκε να υποστηρίζει την ανάπτυξη των νευραξόνων που εξαρτώνται από τα μιτοχόνδρια εντός των νευρώνων (Hroudová & Fišar 2011).

Παρακαλούμε να είσαι προσεκτικός με τις διατροφές που ισχυρίζονται ότι είναι μεσογειακές διατροφές και περιλαμβάνουν λευκό ψωμί και υπερβολική ποσότητα γλυκαντικών τροφών. Επίσης, μόνο και μόνο επειδή ένα εστιατόριο φέρει την ετικέτα “ιταλικό” ή “ελληνικό”, δεν σημαίνει ότι όλα τα στοιχεία του μενού είναι συστατικά μιας υγιεινής μεσογειακής διατροφής!

Για περισσότερες πληροφορίες σχετικά με τη μεσογειακή διατροφή όπως ορίζεται από την UNESCO, διάβασε στο Bach-Faig et al. (2011).

ΟΔΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΜΕΣΟΓΕΙΑΚΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ (ΟΡΙΣΜΟΣ UNESCO)

Κάθε γεύμα:

• εξαιρετικό παρθένο ελαιόλαδο, το κύριο λίπος της διατροφής. Η υδροξυτυροσόλη, μια σημαντική πολυφαινόλη στο εξαιρετικό παρθένο ελαιόλαδο, βοηθά στην πρόληψη της λιπογενετικής μετάβασης εμποδίζοντας τη σύνθεση ενδογενών λιπαρών οξέων. Τα μιτοχόνδρια κανονικά θα παρείχαν κιτρικό άλας/ακετυλο-CoA για την σύνθεση λιπαρού οξέος. Η υδροξυτυροσόλη υποστηρίζει επίσης την αλυσίδα μεταφοράς ηλεκτρονίων των μιτοχονδρίων και τη βιογένεση των μιτοχονδρίων (Priore et al. 2015).
• ψωμί και δημητριακά (ολικής άλεσης, εάν είναι δυνατόν), οι φυτικές ίνες από δημητριακά ολικής άλεσης και φρούτα και λαχανικά βοηθούν στη μείωση της απορρόφησης των PAMPs από τα βακτήρια του εντέρου. Τα μιτοχόνδρια παράγουν ROS σε απόκριση στα PAMPs (Morris et al. 2015a).
• λαχανικά, μερικά καταναλώνονται ωμά
• φρούτα, να είστε προσεκτικοί με τα φρούτα με υψηλή περιεκτικότητα σε ζάχαρη.

Κατανάλωσε μια μεγάλη ποικιλία χρωμάτων τόσο για τα φρούτα όσο και για τα λαχανικά. Οι προοξειδωτικές ιδιότητες των φυτικών πολυφαινολών ενεργοποιούν τη σύνθεση ενδογενών αντιοξειδωτικών που προστατεύουν τα μιτοχόνδρια (Stefanson & Bakovic 2014). Ο χαμηλός γλυκαιμικός δείκτης πολλών από τα φρούτα, τα λαχανικά και τα δημητριακά στη διατροφή μπορεί να βοηθήσει στην προστασία των μιτοχονδρίων από τα υψηλά επίπεδα μιτοχονδριακών ROS που προκαλούνται από την γλυκόζη (Yan 2014).

Κάθε μέρα:

• 6-8 ποτήρια νερό ή τσάι
• γιαούρτι ή τυρί χαμηλών λιπαρών
• ξηροί καρποί
• όσπρια
• ελιές
• βότανα και μπαχαρικά
• κόκκινο κρασί με μέτρο, η ρεσβερατρόλη από το κόκκινο κρασί αυξάνει τη δραστηριότητα των αντιγηραντικών ενζύμων SIRTs. Η έκφραση των SIRTs μπορεί να υποστηρίξει τη μιτοχονδριακή βιογένεση (Markus & Morris 2008).

Κατανάλωση ανά εβδομάδα:

• θαλασσινά, περισσότερο από δύο φορές την εβδομάδα. Τα ωμέγα-3 λιπαρά οξέα από τα λιπαρά ψάρια καταστέλλουν τη δραστηριότητα του μιτοχονδριακού μεταφορέα κιτρικού (CIC) (Ferramosca & Zara 2014a). Ο CIC είναι μια πρωτεΐνη που απαιτείται για την εξαγωγή μιτοχονδριακού κιτρικού για τη σύνθεση ενδογενών λιπαρών οξέων και χοληστερόλης.
• πουλερικά, λευκό κρέας και αυγά, περίπου δύο φορές την εβδομάδα
• κόκκινο κρέας και ζάχαρη, λιγότερο από δύο φορές την εβδομάδα
• επεξεργασμένο κρέας, λιγότερο από μία φορά την εβδομάδα.

(Bach-Faig et al. 2011, Godos et al. 2017)

Χορτοφαγική διατροφή

Τα οφέλη της μεσογειακής διατροφής μπορούν να βελτιωθούν ακόμη περισσότερο με τη μείωση της κατανάλωσης κρέατος. Η αφαίρεση του κρέατος από τη μεσογειακή διατροφή οδηγεί σε ακόμη καλύτερες βελτιώσεις στα λιπιδαιμικά προφίλ, με μειώσεις στην ολική χοληστερόλη, τη χοληστερόλη χαμηλής πυκνότητας λιποπρωτεϊνών (LDL) και την ινσουλίνη (Pagliai et al. 2017). Οι μειώσεις στην ολική και LDL χοληστερόλη και οι αυξήσεις στη χοληστερόλη υψηλής πυκνότητας λιποπρωτεϊνών (HDL) μπορούν να βοηθήσουν στην προστασία των μιτοχονδρίων στο καρδιαγγειακό σύστημα μειώνοντας το οξειδωτικό στρες και αυξάνοντας την αυτοφαγία (White et al. 2017).

Τα μιτοχόνδρια παίζουν ουσιαστικό ρόλο στον μεταβολισμό της χοληστερόλης παράγοντας μια οξυστερόλη από τη χοληστερόλη. Αυτή η οξυστερόλη χρησιμοποιείται για την απενεργοποίηση της υπερβολικής σύνθεσης χοληστερόλης και για την εξαγωγή της κυτταρικής χοληστερόλης σε HDL. Επομένως, τα μιτοχόνδρια που λειτουργούν καλά θα οδηγήσουν σε βελτιωμένα επίπεδα HDL-χοληστερόλης (Parikh et al. 2015, White et al. 2017). Σε ένα άλλο επίπεδο, η απομάκρυνση της χοληστερόλης από τα αφρώδη κύτταρα στα τοιχώματα των αιμοφόρων αγγείων σε ένα σωματίδιο HDL (εκροή) απαιτεί μια αντλία που εξαρτάται από τα μιτοχόνδρια. Αυτή η αντλία ονομάζεται κασέτα δέσμευσης ATP (ATP-Binding Cassette, ABC) (Karunakaran et al. 2015). Από τα παραπάνω μπορεί να φανεί ότι οι βελτιώσεις στους δείκτες χοληστερόλης στο αίμα (από την τήρηση μιας χορτοφαγικής διατροφής) θα συσχετιστούν επίσης με βελτιωμένη μιτοχονδριακή λειτουργία.

Ασθενείς με οστεοαρθρίτιδα που υιοθετούν μια διατροφή χωρίς κρέας, ολικής άλεσης, φυτικής προέλευσης έχει βρεθεί ότι βιώνουν σημαντική μείωση στον πόνο. Η ανακούφιση από τον πόνο παρατηρήθηκε ήδη από δύο εβδομάδες μετά την έναρξη της δοκιμής της διατροφής. Η ανακούφιση από τον πόνο θεωρήθηκε ότι οφείλεται στη μειωμένη πρόσληψη φλεγμονωδών μεσολαβητών από ζωικά προϊόντα. Τα ζωικά προϊόντα είναι πλούσια σε αραχιδονικό οξύ, ένα πρόδρομο λιπαρού οξέος για τις φλεγμονώδεις προσταγλανδίνες και τα λευκοτριένια (Clinton et al. 2015). Πολλά παράγωγα του αραχιδονικού οξέος μπορούν να προκαλέσουν απόπτωση των κυττάρων μέσω των αρνητικών τους επιδράσεων στα μιτοχόνδρια (Yin et al. 2013). Επιπλέον, όταν εκτίθενται σε ROS, το αραχιδονικό οξύ μπορεί να σχηματίσει το τοξικό υπεροξείδιο του λιπιδίου 4-υδροξυ-2-εννεάλη. Στα χονδροκύτταρα του χόνδρου, η 4-υδροξυ-2-εννεάλη έχει βρεθεί ότι προκαλεί απόπτωση που εξαρτάται από τα μιτοχόνδρια (Abusarah et al. 2017).

Διατροφή χαμηλού ΓΔ (Γλυκαιμικού Δείκτη)

Ο γλυκαιμικός δείκτης είναι ένα μέτρο που κατηγοριοποιεί τα τρόφιμα που περιέχουν υδατάνθρακες με βάση τον τρόπο που επηρεάζουν τη γλυκόζη στο αίμα ενός ατόμου μετά από ένα γεύμα. Τα τρόφιμα με υδατάνθρακες με υψηλό ΓΔ αυξάνουν τη γλυκόζη στο αίμα περισσότερο από εκείνα με χαμηλό ΓΔ. Στην πραγματικότητα, υπάρχει περίπου διπλασιασμός της γλυκόζης στο αίμα μετά από ένα γεύμα που περιέχει τροφές με υδατάνθρακες υψηλού ΓΔ σε σύγκριση με τις τροφές με υδατάνθρακες χαμηλού ΓΔ (Galgani et al. 2006).

Τα μιτοχόνδρια είναι ιδιαίτερα ευαίσθητα στην αυξημένη γλυκόζη στο αίμα. Η υψηλή γλυκόζη στο αίμα μπορεί να υπερφορτώσει την αλυσίδα μεταφοράς ηλεκτρονίων των μιτοχονδρίων, οδηγώντας σε επιβλαβή επίπεδα μιτοχονδριακών ROS (Yan 2014). Επομένως, μια δίαιτα χαμηλού ΓΔ μπορεί να προστατεύσει ένα κύτταρο από τα υπερβολικά μιτοχονδριακά ROS.

Υπάρχει 33% υψηλότερος κίνδυνος διαβήτη τύπου 2 για άτομα όταν καταναλώνουν μια διατροφή πλούσια σε τροφές με υδατάνθρακες υψηλού ΓΔ. Αυτός ο κίνδυνος αυξάνεται στο 50% όταν καταναλώνουν μια διατροφή πλούσια σε υδατάνθρακες υψηλού ΓΔ και χαμηλή σε φυτικές ίνες (Bhupathiraju et al. 2014).

Πίνακας 16.1 Παραδείγματα τροφών με χαμηλό, μεσαίο και υψηλό ΓΔ

Τρόφιμα με χαμηλό ΓΔ		Τρόφιμα μεσαίου ΓΔ		Τρόφιμα με υψηλό ΓΔ
Κριθάρι	28	Καστανό ρύζι, βρασμένο	68	Λευκό ψωμί	75
Μήλο	36	Μούσλι	57	Ψωμί ολικής άλεση	74
Χυμός μήλου	41	Πουρές βρώμης σε νιφάδες	55	Κορν φλέικς	81
Πορτοκάλι	43	Ανανάς, ωμός	59	Στιγμιαίος χυλός	79
Χουρμάδες	42	Μάνγκο, ωμό	51	Πατάτα, βρασμένη	78
Σούπα λαχανικών	48	Μπανάνα, ωμή	51	Γάλα ρυζιού	86
Γάλα, πλήρες σε λιπαρά	39	Κολοκύθα, βρασμένη	63	Ρύζι κράκερ/τσιπς	87
Γιαούρτι	41	Μέλι	61	Γλυκόζη	103
Σόγια	16	Γλυκό καλαμπόκι	52
Φακές	32	Γλυκοπατάτα, βρασμένη	63
Ρεβίθια	28	Κους κους	65
Καρότα, βρασμένα	39

Πηγή: Διεθνείς Πίνακες Γλυκαιμικού Δείκτη και Τιμών Γλυκαιμικού Φορτίου (Atkinson et al. 2008)

Διατροφή DASH

Η διατροφή DASH (Dietary Approaches to Stop Hypertension / Διατροφικές Προσεγγίσεις για τη Διακοπή της Υπέρτασης) έχει 20ετές αποδεδειγμένο ιστορικό βοήθειας στην υγεία ασθενείς με διατροφική δράση για τη μείωση της αρτηριακής τους πίεσης. Η διατροφή DASH είναι πλούσια σε φρούτα, λαχανικά, ξηρούς καρπούς και γαλακτοκομικά προϊόντα χαμηλών λιπαρών, και χαμηλή σε κορεσμένα λιπαρά και ζάχαρη. Η διατροφή DASH δίνει έμφαση σε τρόφιμα που αποτελούν καλές πηγές φυτικών ινών, καλίου, μαγνησίου και ασβεστίου. Η διατροφή DASH δεν είναι μια διατροφή χαμηλή σε νάτριο, αλλά η μειωμένη πρόσληψη νατρίου μπορεί να βοηθήσει στη βελτίωση των οφελών της διατροφής. Οι ασθενείς που ακολουθούν τη διατροφή DASH μπορεί να δουν τη συστολική αρτηριακή τους πίεση να μειώνεται έως και 12 mmHg (Moore et al. 2001, Steinberg et al. 2017).

Έχει αναφερθεί ότι τα μιτοχονδριακά ROS εμπλέκονται στην υπέρταση (Dikalov & Ungvari 2013), και όπως και η μεσογειακή διατροφή, η έμφαση στα φρούτα και τα λαχανικά και ο χαμηλός γλυκαιμικός δείκτης θα υποστηρίξουν τα μιτοχόνδρια. Οι πολυφαινόλες από τα φρούτα και τα λαχανικά οδηγούν στη σύνθεση ενδογενών αντιοξειδωτικών που προστατεύουν τα μιτοχόνδρια (Stefanson & Bakovic 2014). Οι τροφές με χαμηλό γλυκαιμικό δείκτη προστατεύουν τα μιτοχόνδρια από την υπερβολική παροχή NADH στην αλυσίδα μεταφοράς ηλεκτρονίων, η υπερβολική παροχή NADH στα μιτοχόνδρια αυξάνει τα μιτοχονδριακά ROS και οδηγεί σε δυσλειτουργία (Yan 2014).

Τα τρόφιμα που συνιστώνται στη διατροφή DASH περιλαμβάνουν:

• φρούτα και λαχανικά
• ξηρούς καρπούς, σπόρους, φασόλια και μπιζέλια
• γαλακτοκομικά προϊόντα χαμηλών λιπαρών
• άπαχα κρέατα, πουλερικά και ψάρια
• δημητριακά, κατά προτίμηση ολικής αλέσεως ή καστανό ρύζι
• λίπη και έλαια: η μελέτη DASH περιελάμβανε το 27% των θερμίδων που προέρχονταν από λίπος.

(National Heart, Lung, and Blood Institute 2017)

Τα γλυκά και η προστιθέμενη ζάχαρη δεν συνιστώνται ή πρέπει να περιορίζονται στο ελάχιστο. Ο περιορισμός της πρόσληψης νατρίου στα 1500mg την ημέρα μπορεί να οδηγήσει σε περαιτέρω βελτιώσεις στην ευεργετική επίδραση της διατροφής στην αρτηριακή πίεση (National Heart, Lung, and Blood Institute 2017).

Διατροφή χαμηλή σε FODMAP

Πολλοί ασθενείς με κόπωση παρουσιάζουν επίσης γαστρεντερικά συμπτώματα όπως Σύνδρομο Ευερέθιστου Εντέρου, φούσκωμα και διαταραχές της μικροχλωρίδας. Τα FODMAP, που σημαίνουν: Fermentable / Ζυμώσιμες, Oligosaccharides / Ολιγοσακχαρίτες, Disaccharides / Δισακχαρίτες), Monosaccharides / Μονοσακχαρίτες) και Polyols / Πολυόλες), που περιλαμβάνουν φρουκτόζη, λακτόζη, σορβιτόλη, μαννιτόλη, φρουκτάνες, γαλακτάνες, ραφινόζη και σταχυόζη, είναι γνωστό ότι επιδεινώνουν τα συμπτώματα κόπωσης σε ευαίσθητα άτομα (Barrett & Gibson 2010, Berstad & Valeur 2016).

Τα FODMAPs (σε συνδυασμό με διαταραγμένη εντερική μικροχλωρίδα) μπορούν να προκαλέσουν φλεγμονή και εντερική διαπερατότητα (Zhou et al. 2017). Μόλις βρεθούν σε γενική κυκλοφορία, τα FODMAPs από τη διαταραγμένη εντερική μικροχλωρίδα μπορούν να ενεργοποιήσουν υποδοχείς τύπου Toll του έμφυτου ανοσοποιητικού συστήματος, οι οποίοι με τη σειρά τους προάγουν τη μιτοχονδριακή δυσλειτουργία (Morris et al. 2015a).

Παρακάτω είναι μια λίστα με FODMAPs και παραδείγματα πηγών τροφίμων που πρέπει να αποφεύγονται εάν ακολουθείς μια διατροφή χαμηλή σε FODMAPs.

• Φρουκτόζη: μέλι, μήλα και αχλάδια
• Φρουκτάνες: σιτάρι, σίκαλη, κρεμμύδι και σκόρδο
• Γαλακτάνες: λάχανα και όσπρια
• Λακτόζη: γάλα και γαλακτοκομικά προϊόντα
• Πολυόλες (σορβιτόλη και μαννιτόλη): φρούτα πυρηνόκαρπα, μανιτάρια και γλυκαντικά.

(Barrett & Gibson 2010, Khan et al. 2015)

Διατροφή MIND

Η διατροφή MIND, Mediterranean-DASH Intervention for Neurodegenerative Delay / Μεσογειακή-DASH Παρέμβαση για την Νευροεκφυλιστική Καθυστέρηση, για να αναφέρουμε το πλήρες όνομα της, είναι ακριβώς αυτό που λέει, είναι ένα υβρίδιο της μεσογειακής διατροφής και της διατροφής DASH για την υπέρταση. Επιπλέον, η διατροφή MIND επικεντρώνεται στη συμπερίληψη μούρων και πράσινων φυλλωδών λαχανικών και τα δύο υποστηρίζονται από στοιχεία που υποστηρίζουν τη χρήση τους για την υποστήριξη ασθενών με άνοια.

Σπανάκι, kale (κέιλ ή λαχανίδα) και λαχανίδες (ή άγρια/πλατύφυλλα χόρτα) συνιστώνται από τη δίαιτα MIND να καταναλώνονται τουλάχιστον έξι φορές την εβδομάδα. Έχει αναφερθεί ότι τα πράσινα φυλλώδη λαχανικά επιβραδύνουν την σχετιζόμενη με την ηλικία γνωστική εξασθένηση λόγω της υψηλής περιεκτικότητας τους σε ωφέλιμα θρεπτικά συστατικά. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει για τον νευροεκφυλισμό η υψηλή περιεκτικότητα σε βιταμίνη Κ στο σπανάκι, στο kale και τις λαχανίδες. Αυτό οφείλεται στην ομοιότητα της βιταμίνης Κ με το CoQ10, τον φορέα ηλεκτρονίων της μιτοχονδριακής αλυσίδας μεταφοράς ηλεκτρονίων. Και οι δύο ενώσεις είναι κινόνες, η βιταμίνη Κ είναι γνωστή ως φυλλοκινόνη και το CoQ10 είναι γνωστό ως ουβικινόνη. Οι ερευνητές διαπιστώνουν ότι είναι πολύ πιθανό η βιταμίνη Κ να μπορεί να υποστηρίζει τα στρεσαρισμένα μιτοχόνδρια, λειτουργώντας ως φορέας ηλεκτρονίων αντί του CoQ10 (Vos et al. 2012).

Η φράουλα, το bilberry / μύρτιλο (άγριο ευρωπαϊκό μύρτιλο), το blueberry / μύρτιλο (το καλλιεργημένο, αμερικανικής προέλευσης), το βατόμουρο, το μαύρο φραγκοστάφυλο, το κράνμπερι (συχνά αναφέρεται και ως οξύκοκκος), το μούρο (από τη μουριά) είναι όλα φρούτα με νευροπροστατευτικές ιδιότητες (Subash et al. 2014). Η περιεκτικότητα σε ανθοκυανίνες του bilberry, του blueberry και του κράνμπερι, ειδικότερα, έχει παρατηρηθεί ότι προστατεύει τα νευρωνικά μιτοχόνδρια σε μια in vitro μελέτη της Νόσου του Parkinson (Yao & Vieira 2007). Η διατροφή MIND εστιάζει σε 15 ομάδες τροφίμων, δέκα υγιείς ομάδες προς αύξηση και πέντε ανθυγιεινές ομάδες προς μείωση.

ΟΔΗΓΙΕΣ για τη ΔΙΑΤΡΟΦΗ MIND

Ομάδες τροφίμων προς αύξηση

• Πράσινα φυλλώδη λαχανικά
• Άλλα λαχανικά
• Ξηροί καρποί
• Μούρα
• Φασόλια
• Ολικής άλεσης
• Ψάρι
• Πουλερικά
• Ελαιόλαδο
• Κρασί (1 ποτήρι την ημέρα)

Ομάδες τροφίμων προς μείωση

• Κόκκινο κρέας
• Βούτυρο και μαργαρίνη
• Τυρί
• Αρτοσκευάσματα και γλυκά
• Τηγανητό ή γρήγορο φαγητό

(Morris et al. 2015b)

Διατροφή Swank: Μια διατροφή χαμηλών κορεσμένων λιπαρών

Η διατροφή Swank έχει μακρά ιστορία παροχής οφελών σε ασθενείς που διαχειρίζονται την πολλαπλή σκλήρυνση (σκλήρυνση κατά πλάκας, ΣΚΠ). Έχει διαπιστωθεί ότι τα άτομα που ακολουθούν τη διατροφή είχαν 42% λιγότερες πιθανότητες να επιδεινώσουν την αναπηρία τους σε σχέση με εκείνους που δεν ακολουθούν τη διατροφή (Hadgkiss et al. 2015). Εντυπωσιακά, μετά από 34 χρόνια στη διατροφή Swank, οι ασθενείς εμφάνισαν πολύ καλύτερη υγεία από εκείνους που δεν ακολουθούν τη διατροφή (Hadgkiss et al. 2015). Ωστόσο, μόνο πρόσφατα η επιστήμη μπόρεσε να αρχίσει να κατανοεί τα μιτοχονδριακά οφέλη της διατροφής χαμηλών λιπαρών Swank. Αυτά τα πρόσφατα ευρήματα φαίνεται να θέτουν τη μιτοχονδριακή δυσλειτουργία στην καρδιά της παθολογίας της πολλαπλής σκλήρυνσης.

Το κομμάτι που λείπει από το παζλ είναι η παρατήρηση ότι οι ασθενείς με πολλαπλή σκλήρυνση έχουν βρεθεί να έχουν εξαιρετική δυσκολία στο μεταβολισμό του διατροφικού λίπους μέσω των μιτοχονδριακών β-οξειδωτικών.

Το αποτέλεσμα αυτής της δυσκολίας είναι τα οργανίδια που ονομάζονται υπεροξυσώματα (ή υπεροξειδιδιοσώματα) να πραγματοποιούν β-οξείδωση λιπαρών οξέων αντί για μιτοχόνδρια. Το ακετυλο-CoA που παράγεται από τα υπεροξυσώματα δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί για ενέργεια και έτσι χρησιμοποιείται για τη σύνθεση λιπαρών οξέων πολύ μακράς αλυσίδας (22 αλυσίδες άνθρακα ή μεγαλύτερες). Καθώς η πολλαπλή σκλήρυνση εξελίσσεται, τα επίπεδα κυκλοφορίας λιπαρών οξέων πολύ μακράς αλυσίδας αυξάνονται (Senanayake et al. 2015).

Μια μελέτη σε ένα ζωικό μοντέλο πολλαπλής σκλήρυνσης παρατήρησε ότι η αναστολή του μεταβολισμού των λιπαρών οξέων είχε ως αποτέλεσμα τη μείωση των συμπτωμάτων της νόσου και λιγότερη φλεγμονή και απομυελίνωση (Shriver & Manchester 2011). Στο πλαίσιο της παραπάνω ανακάλυψης ελαττωμάτων β-οξείδωσης σε ασθενείς με πολλαπλή σκλήρυνση, η μείωση του φορτίου λιπαρών οξέων στα μιτοχόνδρια και τα υπεροξυσώματα που αγωνίζονται έχει νόημα. Η μείωση του φορτίου λιπαρών οξέων θα οδηγήσει σε λιγότερη σύνθεση λιπαρών οξέων πολύ μακράς αλυσίδας από τα υπεροξυσώματα και υποστηρίζει το πρωτόκολλο χαμηλών λιπαρών της διατροφής Swank. Είναι ενδιαφέρον ότι τα λιπαρά οξέα πολύ μακράς αλυσίδας χρησιμοποιούνται στη σύνθεση του ελύτρου μυελίνης, θα μπορούσε μια περίσσεια αυτών των λιπαρών οξέων να υπονομεύσει το έλυτρο μυελίνης, αλλάζοντας την ισορροπία των λιπαρών οξέων μέσα στο έλυτρο μυελίνης; Είναι πολύ πιθανό η διατροφή Swank χαμηλής περιεκτικότητας σε λιπαρά να υποστηρίζει τα μιτοχόνδρια των ασθενών με πολλαπλή σκλήρυνση μειώνοντας το φορτίο λιπαρών οξέων στα μιτοχόνδρια και τα υπεροξυσώματα που αντιμετωπίζουν δυσκολίες. Με αυτόν τον τρόπο, το ελάττωμα β-οξείδωσης στα μιτοχόνδρια θα ήταν λιγότερο προβληματικό.

Εκτός από τα υπεροξυσώματα που παρέχουν ενδογενή λιπαρά οξέα, η φλεγμονώδης φύση της τυπικής δυτικής διατροφής μπορεί να οδηγήσει τα μιτοχόνδρια στην έναρξη της ενδογενούς σύνθεσης λιπαρών οξέων. Τα αυτοάνοσα Th17 Τ κύτταρα χρειάζονται ενδογενή λιπαρά οξέα, τα οποία συνήθως δημιουργούνται από την εξαγωγή κιτρικού από τα μιτοχόνδρια (Berod et al. 2014). Η μιτοχονδριακή δυσλειτουργία που παρατηρείται στη σκλήρυνση κατά πλάκας επιτρέπει στα υπεροξυσώματα να επιμηκύνουν αποτελεσματικά τα διαιτητικά λιπαρά οξέα σε λιπαρά οξέα πολύ μακράς αλυσίδας (Senanayake et al. 2015) τα οποία θα μπορούσαν ενδεχομένως να υποστηρίξουν περαιτέρω τα αυτοάνοσα Th17 Τ κύτταρα.

Μια τυπική δυτική διατροφή μπορεί επίσης να οδηγήσει σε αυξήσεις στην κυκλοφορούσα λεπτίνη. Η περίσσεια λεπτίνης οδηγεί στην καταστολή της ανοσολογικής αυτοανοχής, λόγω της κατασταλτικής της δράσης στα Τ ρυθμιστικά κύτταρα. Επομένως, η αυξημένη κυκλοφορούσα λεπτίνη μπορεί να μετατοπίσει την έκφραση των Τ κυττάρων προς τον αυτοάνοσο φαινότυπο Th17 (S. Wang et al. 2013).

ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ SWANK

• Απαγορεύονται οι επεξεργασμένες τροφές που περιέχουν κορεσμένα ή υδρογονωμένα λιπαρά
• Περιορίζονται όλα τα κορεσμένα λιπαρά σε 15g την ημέρα
• Η πρόσληψη ακόρεστων λιπαρών πρέπει να είναι μεταξύ 20g και 50g την ημέρα
• Απεριόριστα φρούτα και λαχανικά
• Δεν επιτρέπεται το κόκκινο κρέας τον πρώτο χρόνο (το χοιρινό θεωρείται κόκκινο κρέας)
• Επιτρέπονται 80g κόκκινου κρέατος μία φορά την εβδομάδα μετά τον πρώτο χρόνο
• Μόνο λευκό κρέας πουλερικών (αφαίρεση του δέρματος)
• Λευκό ψάρι
• Περιορισμός των λιπαρών ψαριών στα 50g την ημέρα.

(Swank MS Foundation 2015)

Μια άλλη διατροφή για την πολλαπλή σκλήρυνση που έχει κερδίσει μεγάλη δημοσιότητα και προσοχή είναι η παλαιολιθική διατροφή του Wahls, που διατυπώθηκε από την Dr. Terry Wahls. Χρησιμοποιώντας τον εαυτό της ως ασθενή, η Dr. Wahls επινόησε μια διατροφή για να τη βοηθήσει να αναρρώσει από τη δική της πολλαπλή σκλήρυνση. Η Dr. Wahls ισχυρίζεται ότι τα συστατικά της διατροφής της τροφοδοτούν και βοηθούν τα μιτοχόνδρια, αν και δεν είναι συγκεκριμένη για τις λεπτομέρειες των μηχανισμών που εμπλέκονται. Η Dr. Wahls έχει συν-συγγράψει αρκετές εργασίες που υποστηρίζουν τη διατροφή της και έχει μια ομιλία στο TED διαθέσιμη στο διαδίκτυο σχετικά με την ανάρρωση της από την πολλαπλή σκλήρυνση μέσω της διατροφής.

Η διατροφή Wahls προβλέπει υψηλή πρόσληψη φυλλωδών πράσινων λαχανικών την ημέρα. Η Dr. Wahls προτείνει τρία φλιτζάνια φυλλώδη λαχανικά την ημέρα, όπως σπανάκι, kale και λαχανίδες. Τα μιτοχονδριακά οφέλη αυτών των λαχανικών πλούσιων σε βιταμίνη Κ παρατίθενται παραπάνω στην ενότητα με την δίαιτα MIND.

Βιταμίνη Κ και πράσινα φυλλώδη λαχανικά

Αυτό που είναι συναρπαστικό για τη βιταμίνη Κ σε σχέση με την πολλαπλή σκλήρυνση είναι η ικανότητα της να προστατεύει τα αναπτυσσόμενα ολιγοδενδροκύτταρα. Τα αναπτυσσόμενα ολιγοδενδροκύτταρα είναι οι πρόδρομοι των ολιγοδενδροκυττάρων, των κυττάρων που παρέχουν ένα περίβλημα μυελίνης στους άξονες των νευρώνων του κεντρικού νευρικού συστήματος. Η βιταμίνη Κ είναι ικανή να μπλοκάρει τις επιδράσεις της φλεγμονώδους μεσολαβήτριας 12-λιποξυγενάσης στα ευάλωτα αναπτυσσόμενα ολιγοδενδροκύτταρα και έτσι να διατηρεί την ακεραιότητα του ελύτρου μυελίνης (Li et al. 2009).

Η Νόσος το Alzheimer, η Νόσος του Parkinson και ο διαβήτης έχουν αποδειχθεί ότι έχουν την ενεργοποίηση της 12-λιποξυγενάσης ως μέρος της παθολογίας τους. Επιπλέον, οι μεταβολίτες της 12-λιποξυγενάσης είναι τοξικοί για τα μιτοχόνδρια μέσω της υπερβολικής παραγωγής μονοξειδίου του αζώτου και της εξάντλησης της γλουταθειόνης (Dobrian et al. 2011).

Μια σημαντική πρωτεΐνη που εξαρτάται από τη βιταμίνη Κ όσον αφορά τη νευροφλεγμονή είναι η Gas6. Η Gas6 έχει δείξει πολλές υποσχέσεις σε πολλές μελέτες για την ικανότητα της να μειώνει τη νευροφλεγμονή και να αμύνεται έναντι της απώλειας ή της υποβάθμισης του ελύτρου μυελίνης που περιβάλλει τους νευρώνες. Επιπλέον, η Gas6 μπορεί να βοηθήσει στην προστασία των νευρώνων από την τοξικότητα της αμυλοειδούς β, της λανθασμένα αναδιπλωμένης πρωτεΐνης που εμπλέκεται στην παθολογία της Νόσου του Alzheimer (Bellan et al. 2016).

Από τα παραπάνω, μπορεί να φανεί ότι τα πράσινα φυλλώδη λαχανικά και η περιεκτικότητά τους σε βιταμίνη Κ, είναι πολλά υποσχόμενα για την προστασία από τον νευροεκφυλισμό, τις φλεγμονώδεις νόσους και την μιτοχονδριακή δυσλειτουργία. Είναι γνωστό ότι η παρατεταμένη αντιβιοτική θεραπεία μπορεί να προκαλέσει ανεπάρκεια βιταμίνης Κ (Aziz & Patil 2015). Επομένως, μπορεί να είναι συνετό να παρακολουθούνται τα επίπεδα βιταμίνης Κ μετά τη θεραπεία με αντιβιοτικά.

Διατροφή με μειωμένες πολυαμίνες

Οι πολυαμίνες (σπερμίνη, σπερμιδίνη και πουτρεσκίνη) είναι μια ομάδα ενώσεων γνωστών ως βιογενείς αμίνες. Οι πολυαμίνες έχουν πολυάριθμες λειτουργίες στο σώμα και μπορούν να συντεθούν εσωτερικά, να παραχθούν από εντερικά βακτήρια ή να προσληφθούν μέσω τροφίμων. Οι πολυαμίνες είναι απαραίτητες για την φυσιολογική ανάπτυξη και εξέλιξη, αλλά τα επίπεδα τους αυξάνονται στον καρκίνο και σε ασθενείς που πάσχουν από πόνο (Bell et al. 2012, Cipolla et al. 2010).

Οι πολυαμίνες έχουν την ικανότητα να αυξάνουν τη δραστηριότητα του υποδοχέα γλουταμινικού (υποδοχέας Ν-μεθυλ-D-ασπαρτικού) και έτσι να αυξάνουν την ευαισθησία ενός ατόμου στον πόνο. Το μαγνήσιο ασκεί το αντίθετο αποτέλεσμα στους υποδοχείς γλουταμινικού, δίνοντας στο μέταλλο την αναλγητική του ιδιότητα (Bell et al. 2012).

Η υπερενεργοποίηση του υποδοχέα γλουταμινικού οδηγεί σε υψηλά επίπεδα κυτοσολικού ασβεστίου και επακόλουθη πρόσληψη ασβεστίου από τα μιτοχόνδρια. Η υπερβολική πρόσληψη μιτοχονδριακού ασβεστίου οδηγεί σε αυξήσεις στο μιτοχονδριακό υπεροξείδιο και κλιμάκωση της σηματοδότησης πόνου. Έχει αναφερθεί ότι ο αποκλεισμός της πρόσληψης ασβεστίου από τα μιτοχονδριακά κύτταρα ή της παραγωγής υπεροξειδίου από τα μιτοχονδριακά κύτταρα μειώνει τον πόνο (Kim et al. 2011). Αυτό σημαίνει ότι, μειώνοντας τη δραστηριότητα του υποδοχέα γλουταμινικού, μια δίαιτα χαμηλή σε πολυαμίνες θα ασκήσει λιγότερη πίεση στα μιτοχόνδρια εντός των αισθητήριων νεύρων, συμβάλλοντας έτσι στη μείωση του επίμονου πόνου.

Διατροφές χαμηλές σε πολυαμίνες διερευνώνται για την ανακούφιση από τον πόνο. Ιδανικά, μια δίαιτα χαμηλή σε πολυαμίνες θα πρέπει να συνοδεύεται από μια παρέμβαση για την αντιμετώπιση της γαστρεντερικής δυσβίωσης, έτσι ώστε να μειωθούν τα επίπεδα των βακτηρίων που συνθέτουν πολυαμίνες.

ΠΕΡΙΟΡΙΣΜΕΝΕΣ ΤΡΟΦΕΣ ΓΙΑ ΜΙΑ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΜΕΙΩΜΕΝΗΣ ΣΕ ΠΟΛΥΑΜΙΝΕΣ (ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΠΕΡΙΛΑΜΒΑΝΕΙ ΜΟΝΟ ΔΥΟ ΗΜΕΡΕΣ ΤΗΝ ΕΒΔΟΜΑΔΑ)

• Καλαμάρια, σουπιές, στρείδια, μύδια, καβούρια
• Μους συκωτιού, πατέ συκωτιού πάπιας, πατέ συκωτιού χοιρινού
• Σκόρδο, μυρώνι, εστραγκόν, λάχανο, μπρόκολο, μαϊντανός
• Μανιτάρια, πράσινα μπιζέλια, μελιτζάνα, ώριμες ντομάτες, κολοκυθάκι και κολοκύθα
• Πορτοκάλια, φουντούκια, αμύγδαλα, φιστίκια Αιγίνης, φιστίκια, μπανάνες
• Γλυκό τυρί Cantal με φλούδα, τυρί Roquefort, Comté και Saint-Nectaire
• Σιτάρι, μουστάρδα, κονσερβοποιημένα αγγουράκια τουρσί, συμπύκνωμα ντομάτας, στιγμιαίος πουρές πατάτας
• Κιμάς σπανάκι, φακές, ρεβίθια, ρατατούιγ.

(Cipolla et al. 2010)

Διατροφή Feingold

Η διατροφή Feingold επινοήθηκε από τον Dr. Benjamin Feingold αφού παρατήρησε βελτίωση στη συμπεριφορά των αυτιστικών παιδιών όταν απέφευγαν το φάρμακο ασπιρίνη. Αυτό οδήγησε τον Dr. Feingold να συμβουλεύσει για τον περιορισμό άλλων ενώσεων που μοιάζουν με την ασπιρίνη, ιδιαίτερα των χρωστικών των τροφίμων.

Η επίδραση των χρωστικών των τροφίμων συχνά υποτιμάται, αλλά μελέτες σε ζώα έχουν διαπιστώσει ότι μπορούν να έχουν καταστροφική επίδραση στην παραγωγή ενέργειας των μιτοχονδρίων (Reyes et al. 1996). Δεν είναι περίεργο που πολλά παιδιά δυσκολεύονται με τις χρωστικές των τροφίμων, με ή χωρίς αυτισμό.

Οι ενώσεις που αποβάλλονται στη διατροφή Feingold είναι:

• συνθετικά χρώματα και συντηρητικά που παρασκευάζονται από πετρέλαιο
• τρόφιμα που περιέχουν σαλικυλικό (πχ. αμύγδαλα, μούρα, αγγούρι, μήλα και πορτοκάλια)
• τεχνητά γλυκαντικά.

(Ward et al. 2013)

Συμπέρασμα

Οι διατροφές συχνά θεωρούνται από το ευρύ κοινό στο ότι αφορούν την απώλεια βάρους, και όχι ως ισχυρά εργαλεία για την υποστήριξη της υγείας από μόνες τους. Από τις παραπάνω διατροφικές περιγραφές, μπορεί να φανεί ότι πολλές από αυτές λειτουργούν σε πολλά διαφορετικά επίπεδα μέσα στον μεταβολισμό μας. Είναι σημαντικό ότι τα μιτοχόνδρια είναι για άλλη μια φορά οι ωφελούμενοι αυτών των καλά δομημένων, βασισμένων σε στοιχεία παρεμβάσεων υγείας.

[τέλος συμπερίληψης, 2ο βιβλίο]

[αρχή συμπερίληψης, 3ο βιβλίο]

ΕΝΟΤΗΤΑ 1. Τα μιτοχόνδρια ως στόχος στην πειραματική και κλινική διατροφή

[από το βιβλίο “Molecular Nutrition and Mitochondria – Metabolic Deficits, Whole-Diet Interventions, and Targeted Nutraceuticals”, 2018, σελ. 21, αρχισυντάκτης Sergej M. Ostojic]

Κεφάλαιο 1. Στόχευση της μιτοχονδριακής δυσλειτουργίας με θρεπτικά συστατικά: Προκλήσεις και ευκαιρίες

Marie-Céline Franz, L’Oréal Research & Innovation, Advanced Research, Aulnay-sous-Bois, France

Περίληψη

“Το μιτοχόνδριο είναι το ενεργειακό εργοστάσιο του κυττάρου και ο τόπος παραγωγής τριφωσφορικής αδενοσίνης χάρη στη διαδικασία της αναπνοής. Αυτή η δραστηριότητα χρησιμοποιεί διοξυγόνο (O₂) και παράγει αντιδραστικά είδη οξυγόνου (ROS). Κατά συνέπεια, οποιαδήποτε δυσλειτουργία στα μιτοχόνδρια μπορεί να προκαλέσει οξειδωτικό στρες, το οποίο, όταν δεν ελέγχεται, μπορεί να οδηγήσει σε περαιτέρω κυτταρική και ιστική βλάβη. Οι μιτοχονδριακές δυσλειτουργίες συνδέονται με πολλές ασθένειες, από ηλικιακές και εκφυλιστικές ασθένειες έως μεταβολικές και καρδιαγγειακές παθήσεις, εκτός από γενετικές μιτοχονδριακές διαταραχές. Οι διατροφικές παρεμβάσεις θα μπορούσαν να αποτελέσουν ενδιαφέρουσες θεραπευτικές στρατηγικές στοχεύοντας συγκεκριμένους μιτοχονδριακούς στόχους, οδούς ή/και λειτουργίες. Οι κύριες κατηγορίες αυτών των θρεπτικών συστατικών εξετάζονται εδώ, μαζί με τα κύρια κυτταρικά, προκλινικά και κλινικά δεδομένα τους. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στην τοπική χρήση ορισμένων θρεπτικών συστατικών για δερμοκαλλυντικές εφαρμογές.”

…

1.6 Συμπέρασμα και προοπτικές

Η στόχευση της δυσλειτουργίας των μιτοχονδρίων μπορεί να γίνει κατανοητή με δύο τρόπους: Είτε η δυσλειτουργία των μιτοχονδρίων είναι η αιτία της νόσου, είτε είναι συνέπεια. Επομένως, η στόχευση της δυσλειτουργίας των μιτοχονδρίων θα αντιμετωπίσει μόνο τα συμπτώματα, αν και θα μπορούσε επίσης να μετριάσει την εξέλιξη της νόσου. Κατά συνέπεια, η στόχευση μόνο των μιτοχονδρίων θα ήταν μια αναγωγική θεραπευτική προσέγγιση, απλοποιώντας τον πολύπλοκο ρόλο τους στην κυτταρική ομοιόσταση (Prasuhn et al., 2021). Ωστόσο, αυτή η πολυπλοκότητα θα μπορούσε επίσης να αποτελέσει μια ευκαιρία για την ανάπτυξη φαρμάκων, καθώς πολλές κυτταρικές αλλοιώσεις σε διάφορες παθολογίες μπορούν να αντιμετωπιστούν με την αποκατάσταση της μιτοχονδριακής βλάβης. Οι πιθανοί θεραπευτικοί στόχοι έχουν πολλαπλές λειτουργίες των μιτοχονδρίων, συμπεριλαμβανομένης της παραγωγής mtROS, της μιτοχονδριακής δυναμικής και διακίνησης, της μιτοχονδριακής βιογένεσης, της μιτοχονδριακής μιτοχονδριακής διόγκωσης και απόπτωσης.

Τα θρεπτικά συστατικά μπορούν να ταξινομηθούν σε δύο ομάδες: (1) ενδογενείς συμπαράγοντες, βιταμίνες και αντιοξειδωτικά, και (2) διαιτητικά φυτοχημικά. Οι ενδογενείς συμπαράγοντες και οι βιταμίνες εμπλέκονται στον ενεργειακό μεταβολισμό και την παραγωγή ATP μέσω της OXPHOS, ενώ ο ρόλος των αντιοξειδωτικών είναι η διατήρηση της κυτταρικής ομοιόστασης οξειδοαναγωγής. Όταν ορισμένες ασθένειες ή δυσλειτουργίες οφείλονται σε ανεπάρκεια αυτών των θρεπτικών συστατικών, η εξωτερική χορήγηση συμπληρωμάτων θα μπορούσε να τα αποκαταστήσει στο φυσιολογικό επίπεδο. Αυτό ισχύει κυρίως για το CoQ10 και τις βιταμίνες Β, ως σημαντικά συστατικά του μιτοχονδριακού ETC. Ομοίως, λόγω μεταλλάξεων ή ηλικίας, τα ένζυμα μπορούν να χάσουν τη συγγένεια σύνδεσης (αυξημένη Km) για τα συνένζυμα και τα υποστρώματα: Η χρήση υψηλών δόσεων βιταμινών Β θα μπορούσε να είναι μια στρατηγική για την αντιμετώπιση αυτής της απώλειας σύνδεσης (Ames, 2010). Τα φυτοχημικά είναι πολλαπλά στοχευμένα: Επηρεάζουν πολλές οδούς, που δεν σχετίζονται μόνο με τα μιτοχόνδρια. Η δυσκολία έγκειται στον εντοπισμό του πρωτεύοντος στόχου και στον προσδιορισμό της αποτελεσματικής δόσης. Αξίζει να σημειωθεί ότι, πέρα ​​από την από του στόματος χορήγηση συμπληρωμάτων, πολλά θρεπτικά συστατικά χρησιμοποιούνται επίσης τοπικά για δερματολογικές ή καλλυντικές εφαρμογές, κυρίως για αντιγήρανση/αντιρυτιδική δράση (πχ., CoQ10, βιταμίνη C), προστασία του δέρματος από την ηλιακή ακτινοβολία (πχ., βιταμίνη E, βιταμίνη C, πολυφαινόλες), διαχείριση διαταραχών του τόνου και της μελάγχρωσης του δέρματος (πχ., νιασιναμίδη) ή αντιφλεγμονώδη δράση που σχετίζεται με δερματικές παθήσεις (πχ., νιασιναμίδη, διάφορες πολυφαινόλες). Ωστόσο, και πάλι, αυτές οι χρήσεις δεν συνδέονται απαραίτητα με μιτοχονδριακή δυσλειτουργία.

Η γενική τάση είναι μια μιτοχονδριακή, κυτταρική ή/και ιστική προστατευτική δράση των θρεπτικών συστατικών, η οποία έχει αποδειχθεί στις περισσότερες in vitro και in vivo δοκιμές, αλλά μόλις επιβεβαιώνεται σε κλινική αξιολόγηση. Εκτός από την ανάγκη για καλύτερο φαρμακολογικό χαρακτηρισμό και ισχυρές κλινικές δοκιμές, και οι δύο κατηγορίες θρεπτικών συστατικών υποφέρουν από κακή φαρμακοκινητική, γεγονός που παρεμποδίζει τη θεραπευτική τους χρήση. Παρ’ όλα αυτά, υπάρχουν ορισμένα αποδεδειγμένα οφέλη από τη μακροχρόνια χορήγηση συμπληρωμάτων φρούτων και λαχανικών στις διαδικασίες γήρανσης. Η μεσογειακή διατροφή και οι σχετικές διατροφές αποτελούν καλά παραδείγματα της μετριαστικής επίδρασης των φυτοχημικών ουσιών της διατροφής, αν και οι ακριβείς μηχανισμοί δεν έχουν ακόμη κατανοηθεί (Kaliszewska et al., 2021). Με έναν γνωστό τρόπο δράσης, ο ρόλος των θρεπτικών συστατικών στην πρόληψη της οξειδωτικής βλάβης και στην προστασία των μιτοχονδρίων θα πρέπει να λαμβάνεται υπόψη πέρα ​​από τα τρόφιμα και θα μπορούσε να διερευνηθεί ως πρωτοποριακές ενώσεις για την ανακάλυψη και ανάπτυξη νέων φαρμάκων με βελτιωμένη φαρμακολογική δράση, επιλεκτικότητα, ιδιότητες ADMET [οι ιδιότητες ADMET αποτελούν τον ακρογωνιαίο λίθο στη διαδικασία ανακάλυψης και ανάπτυξης φαρμάκων, το ακρωνύμιο προέρχεται από τα αρχικά των αγγλικών όρων Absorption (Απορρόφηση), Distribution (Κατανομή), Metabolism (Μεταβολισμός), Excretion (Απέκκριση) και Toxicity (Τοξικότητα)], διαλυτότητα και σταθερότητα (Naoi et al., 2019).

Κεφάλαιο 2. Τα μιτοχόνδρια στο σταυροδρόμι μεταξύ των θρεπτικών συστατικών και του επιγονιδιώματος

Laura Bordoni, Unit of Molecular Biology and Nutrigenomics, School of Pharmacy, University of Camerino, Camerino, MC, Italy,

and Domenico Sergi, Department of Translational Medicine, University of Ferrara, Ferrara, FE, Italy

Περίληψη

“Η τροποποίηση της γονιδιακής έκφρασης είναι ένας κεντρικός ρυθμιστικός μηχανισμός μέσω του οποίου τα κύτταρα προσαρμόζονται στο ενδογενές περιβάλλον φυσιολογικά και εξωγενή ερεθίσματα, συμπεριλαμβανομένης της διατροφής. Σε αυτό το πλαίσιο, το επιγονιδίωμα (δηλαδή, η συλλογή βιοχημικών τροποποιήσεων στο γονιδίωμα που δεν επηρεάζουν την αλληλουχία DNA αλλά καθορίζουν εάν τα γονίδια ενεργοποιούνται ή απενεργοποιούνται) αντιπροσωπεύει έναν κρίσιμο ρυθμιστή της γονιδιακής έκφρασης, με τις επιγενετικές τροποποιήσεις να ρυθμίζονται σχολαστικά από εξωκυτταρικά και ενδοκυτταρικά σήματα. Ταυτόχρονα, οι κυτταρικές αποκρίσεις σε περιβαλλοντικά ερεθίσματα διαμεσολαβούνται, τουλάχιστον εν μέρει, από τα μιτοχόνδρια, τα οποία ρυθμίζουν τόσο την ενεργειακή όσο και την οξειδοαναγωγική ομοιόσταση. Πρόσφατα, έχει περιγραφεί μια στενή σύνδεση μεταξύ του επιγενετικού και του μιτοχονδριακού μεταβολισμού. Αυτή η σχέση υποστηρίζεται περαιτέρω από το γεγονός ότι τα μιτοχόνδρια περιέχουν το δικό τους DNA, το οποίο είναι ένα κυκλικό δίκλωνο μόριο, που υπάρχει σε πολλαπλά αντίγραφα σε κάθε μιτοχόνδριο και το οποίο επίσης υφίσταται επιγενετικές τροποποιήσεις. Επιπλέον, έχει επισημανθεί ένας κεντρικός ρόλος της διατροφής στην επίδραση τόσο της επιγενετικής όσο και της μιτοχονδριακής δυναμικής και λειτουργίας. Ενώ ο ρόλος της διατροφής στη ρύθμιση των μιτοχονδριακών λειτουργιών συζητείται εκτενώς σε άλλα τμήματα αυτού του βιβλίου, αυτό το κεφάλαιο θα επικεντρωθεί στην επίδραση της διατροφής στην ενίσχυση των επιγενετικών ρυθμίσεων και στον ρόλο των μιτοχονδρίων στη διαμεσολάβηση αυτής της πολύπλοκης σχέσης.”

…

2.5 Συμπεράσματα

Δεδομένου ότι οι επιγενετικές τροποποιήσεις είναι αναστρέψιμες και στενά συνδεδεμένες με τον ενεργειακό μεταβολισμό του κυττάρου, οι διατροφικές τροποποιήσεις του επιγονιδιώματος φαίνεται να είναι σημαντικοί καθοριστικοί παράγοντες της ανθρώπινης υγείας. Οι μεταβολικές αλλαγές που προκαλούνται από τη διατροφή μεταβάλλουν τις σχετικές αφθονίες διαφόρων μεταβολιτών, επηρεάζοντας έτσι άμεσα τον επιγενετικό μηχανισμό. Τα μιτοχόνδρια, τα οποία είναι οι κύριοι ρυθμιστές του κυτταρικού ενεργειακού και οξειδοαναγωγικού μεταβολισμού, συμβάλλουν επίσης στην ομοιόσταση του επιγονιδιώματος. Η επιγενετική επικοινωνία μεταξύ των πυρηνικών και των μιτοχονδριακών γονιδιωμάτων συμβαίνει σε πολλαπλά επίπεδα, διασφαλίζοντας μια συντονισμένη απόκριση γονιδιακής έκφρασης σε διαφορετικά περιβαλλοντικά ερεθίσματα. Η καλύτερη κατανόηση αυτής της αλληλεπίδρασης και των επιπτώσεων της διατροφής σε αυτήν θα ανοίξει το δρόμο για νέες στρατηγικές πρόληψης χρησιμοποιώντας τη διατροφή για την πρόληψη σύνθετων και περιβαλλοντικά σχετιζόμενων μη μεταδοτικών ασθενειών.

Κεφάλαιο 3. Διατροφική αξιολόγηση και υποσιτισμός σε ενήλικες ασθενείς με μιτοχονδριακή νόσο

Heidi Zweers, Department of Gastroenterology and Hepatology-Dietetics, Radboud University Medical Centre, Nijmegen, The Netherlands

Περίληψη

“Δεδομένου ότι μέχρι σήμερα δεν υπάρχει διαθέσιμη θεραπευτική αγωγή, η διαχείριση των μιτοχονδριακών νοσημάτων (MDs) παραμένει υποστηρικτική. Ως εκ τούτου, οι διατροφικές παρεμβάσεις αποτελούν μέρος του θεραπευτικού σχεδίου, ωστόσο τα επιστημονικά στοιχεία που το υποστηρίζουν αυτό είναι αδύναμα. Οι διατροφικές παρεμβάσεις συνήθως στοχεύουν στη θεραπεία ή την πρόληψη του υποσιτισμού, των γαστρεντερικών προβλημάτων ή της επιληψίας. Ο υποσιτισμός στα MDs θεωρείται συχνός, αν και η πραγματική συχνότητα εμφάνισης είναι ασαφής. Λόγω του αρκετά ετερογενούς φαινοτυπικού χαρακτήρα του πληθυσμού με MDs, η πρόσφατη βιβλιογραφία προτείνει τη διενέργεια διατροφικής αξιολόγησης για την αξιολόγηση της διατροφικής κατάστασης του ασθενούς. Ωστόσο, αυτή η συμβουλή παρεμποδίζεται από την άποψη ότι ούτε οι βέλτιστες τεχνικές για την εκτέλεση αυτής της αξιολόγησης ούτε οι πραγματικές τιμές αποκοπής τους στη διάγνωση των MDs παραμένουν ασαφείς. Επίσης, είναι δύσκολο να παρασχεθούν αξιόπιστες επιστημονικές αποδείξεις για τις θετικές επιδράσεις οποιασδήποτε παρέμβασης στις κλινικές μετρήσεις έκβασης στην επιλογή των MDs, δεδομένου του μικρού αριθμού ασθενών και, πάλι, της ετερογενούς φύσης του πληθυσμού. Ως εκ τούτου, υποθέσαμε ότι μια εξατομικευμένη προσέγγιση παρέμβασης σε αυτούς τους ασθενείς μπορεί να είναι πιο κατάλληλη και επιτυχημένη. Αυτό το κεφάλαιο στοχεύει στη βελτίωση της γνώσης σχετικά με τη διατροφική κατάσταση και τους καθοριστικούς παράγοντες της, στην παροχή ιδεών σχετικά με τη βέλτιστη στρατηγική της διατροφικής αξιολόγησης και στην ενίσχυση των στοιχείων για εξατομικευμένα προσαρμοσμένα καθεστώτα διατροφικής παρέμβασης.”

…

3.3 Συμπέρασμα

Ο υποσιτισμός είναι πολύ συχνός στα MDs, ακόμη και σε ασθενείς με φυσιολογικό ή υψηλό ΔΜΣ. Δυστυχώς, τα τυπικά εργαλεία διαλογής δεν έχουν ευαισθησία στην ανίχνευση του υποσιτισμού σε αυτήν την ομάδα ασθενών με χρόνια πάθηση. Όλοι οι ενήλικες ασθενείς με MDs θα πρέπει να λαμβάνουν πλήρη διατροφική αξιολόγηση και των τριών τομέων (1) πρόσληψη και απαιτήσεις τροφής, (2) σύνθεση σώματος, (3) λειτουργικές παραμέτρους. Αυτή η διατροφική αξιολόγηση θα πρέπει να περιλαμβάνει επαρκείς συνεντεύξεις για τον έλεγχο γαστρεντερικών παραπόνων, επιταχυνσιομετρία, αξιολόγηση της σωματικής σύνθεσης (πχ., DXA ή BIA με περιφέρεια μέσης) και λειτουργικές δοκιμές (πχ. μετρήσεις δύναμης χειρολαβής ή/και δοκιμή 30 δευτερολέπτων από καθιστή σε ορθοστασία). Οι διατροφικές παρεμβάσεις θα πρέπει να προσαρμόζονται με εξατομικευμένο τρόπο και να βασίζονται στα αποτελέσματα της διατροφικής αξιολόγησης.

Κεφάλαιο 4. Θεραπευτικό δυναμικό και μεταβολική επίδραση εναλλακτικών ενζύμων αναπνευστικής αλυσίδας

Sina Saari, Faculty of Medicine and Health Technology, Tampere University, Tampere, Finland, Obesity Research Unit, Research Program for Clinical and Molecular Metabolism, Faculty of Medicine, University of Helsinki, Helsinki, Finland

Περίληψη

“Τα εναλλακτικά ένζυμα της αναπνευστικής αλυσίδας Τα οποία βρίσκονται σε όλα τα βασίλεια της ζωής, εκτός από τα σπονδυλωτά, έχουν προσελκύσει μεγάλο ενδιαφέρον για τη θεραπεία διαταραχών που σχετίζονται με τη μιτοχονδριακή δυσλειτουργία. Αυτά τα ένζυμα έχουν πρόσφατα χρησιμοποιηθεί σε κυτταρικά και ζωικά μοντέλα για την κατανόηση και τον μετριασμό παθολογιών από μιτοχονδριακές ασθένειες έως τη Νόσο του Parkinson και τον καρκίνο. Οι λειτουργικές ιδιότητες αυτών των εναλλακτικών ενζύμων έχουν επίσης βοηθήσει στην απάντηση θεμελιωδών ερωτημάτων σχετικά με τον ρόλο της αναπνευστικής αλυσίδας στη διατήρηση του κυτταρικού και ιστικού μεταβολισμού. Ταυτόχρονα, η συμβατότητα αυτών των ενζύμων με τον μεταβολισμό των θηλαστικών έχει χαρακτηριστεί ευρέως και έχει απορριφθεί σε συγκεκριμένες περιπτώσεις. Αν και πολλά ερωτήματα παραμένουν προς απάντηση σχετικά με την μεταβολική επίδραση των εναλλακτικών ενζύμων της αναπνευστικής αλυσίδας στους ανθρώπους, το δυναμικό τους ως θεραπευτικό και ερευνητικό εργαλείο αρχίζει να αποκαλύπτεται.”

…

4.6 Θεραπευτικό δυναμικό εναλλακτικών ενζύμων σε ασθένειες που σχετίζονται με τα μιτοχόνδρια

Η χρήση εναλλακτικών ενζύμων ως θεραπευτικού εργαλείου έχει επικεντρωθεί σε μεγάλο βαθμό στον περιορισμό της παραγωγής ROS και των επιβλαβών συνεπειών τους, οι οποίες θεωρούνται υποκείμενη αιτία για μιτοχονδριακές διαταραχές αλλά και για μια ποικιλία παθήσεων όπως η Νόσος του Alzheimer και η φλεγμονή. Ωστόσο, είναι πλέον σαφώς αναγνωρισμένο ότι η μιτοχονδριακή δυσλειτουργία δεν σχετίζεται συστηματικά με την παραγωγή ROS και οι αιτίες των ασθενειών θα πρέπει να αναζητηθούν στις αλλοιώσεις στη ροή του υποστρώματος και στις στρεβλώσεις στον μεταβολισμό (Nikkanen et al., 2016). Οι περιορισμοί στη ροή του σκελετού άνθρακα μπορεί να οδηγήσουν σε στέρηση βασικών θρεπτικών συστατικών και σε περίσσεια άλλων, ενώ οι διαταραχές, για παράδειγμα στην ομοιόσταση του ασβεστίου, μπορεί να διαταράξουν την αποτελεσματική μεταφορά διαμέσου των μεμβρανών. Ο μεταβολικός χαρακτηρισμός των συνεπειών των εναλλακτικών ενζύμων μπορεί να προσφέρει νέους τρόπους για την κατανόηση και τον επηρεασμό της αλληλεπίδρασης μεταξύ των συμπλεγμάτων ενζύμων OXPHOS και της ισορροπίας των θρεπτικών συστατικών στο κύτταρο. Μια πρόσφατη ανασκόπηση που συνοψίζει τις μεταβολικές μελέτες διαφόρων μιτοχονδριακών ασθενειών (Esterhuizen et al., 2017) υπογραμμίζει σαφώς τις πολύπλοκες και απρόβλεπτες μεταβολικές συνέπειες της μιτοχονδριακής δυσλειτουργίας, οι οποίες θα μπορούσαν να περιορίσουν τις εφαρμογές εναλλακτικών ενζύμων RC σε θεραπευτική και ερευνητική χρήση. Αυτή η πολυπλοκότητα φαίνεται εγγενής στον μεταβολισμό. Ο μεταβολισμός των κυττάρων που φέρουν μιτοχονδριακή δυσλειτουργία θα πρέπει να θεωρείται ως ένας αλληλένδετος συνδυασμός μεταβολισμού ειδικού για τον ιστό, άμεσων αποκρίσεων που εξαρτώνται από τη δυσλειτουργία, δευτερογενών μεταβολικών αποκρίσεων και ανεξάρτητων από τη δυσλειτουργία (περιβαλλοντικών, γενετικών ή στοχαστικών) μεταβολικών και ρυθμιστικών διαφορών.

Προς το παρόν, δεν είμαστε σε θέση να διευκρινίσουμε τέτοιες πολύπλοκες διαφοροποιήσεις, ωστόσο, μπορούμε, χρησιμοποιώντας τις εναλλακτικές αναπνευστικές οδούς, να αντικαταστήσουμε τη δραστηριότητα του δυσλειτουργικού ενζύμου RC και να επαληθεύσουμε τις μεταβολικές συνέπειες αυτής της θεραπείας αντικατάστασης. Αυτό όχι μόνο θα μπορούσε να βοηθήσει στην αποσαφήνιση των μηχανισμών της μεταβολικής προσαρμογής στις μιτοχονδριακές ασθένειες, αλλά θα μπορούσε να επιτρέψει και τη θεραπεία τους. Το αυξανόμενο σύνολο στοιχείων που υπογραμμίζουν την ικανότητα των AOX και NDH2 να ανακουφίζουν ακόμη και τις πιο σοβαρές συνέπειες των μιτοχονδριακών ασθενειών (Mills et al., 2016, Rajendran et al., 2019), υποστηρίζει την ιδέα ότι αυτά τα ένζυμα θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για θεραπευτικούς σκοπούς. Δυστυχώς, εις βάθος μελέτες σε συνθήκες όπου οι προσαρμοστικές ικανότητες του μεταβολισμού αμφισβητήθηκαν, οδήγησαν στο συμπέρασμα ότι οι εναλλακτικές αναπνευστικές οδοί μπορούν να έχουν επιβλαβείς επιπτώσεις (Saari, Garcia, et al., 2019).

Παρά το γεγονός ότι η θεραπευτική χρήση των AOX και NDH2 στη θεραπεία ασθενειών παραμένει μια μακρινή προοπτική, τα δύο ένζυμα φαίνεται να αποτελούν ένα κρίσιμο εργαλείο για την κατανόηση και πιθανώς την αντιστροφή των μεταβολικών ελαττωμάτων που προκαλούνται από μιτοχονδριακές ασθένειες αλλά και από πιο συχνές παθολογίες όπως η Νόσος του Parkinson (Cronin-Furman et al., 2019). Λαμβάνοντας υπόψη τις τρέχουσες δυσκολίες που σχετίζονται με τις θεραπείες αυτών των διαταραχών και τον γνωστό υψηλό κοινωνικοοικονομικό αντίκτυπό τους, οι μελέτες εναλλακτικών αναπνευστικών οδών, είτε στοχεύουν στη διευκρίνιση των μηχανισμών είτε στη θεραπεία ασθενειών, είναι ιδιαίτερα ευπρόσδεκτες.

[τέλος συμπερίληψης, 3ο βιβλίο]

Καταλαβαίνουμε, από τις παραπάνω συμπεριλήψεις από βιβλία που ασχολούνται με τα μιτοχόνδρια ότι αυτές οι μικρές γεννήτριες ενέργειας είναι πολύ σημαντικές και επηρεάζονται θετικά ή αρνητικά από την διατροφή και από τα διάφορα στοιχεία που λαμβάνουμε ή δεν λαμβάνουμε μέσω αυτής. Υπάρχουν και άλλοι παράγοντες που επηρεάζουν τα μιτοχόνδρια με πολλούς και διαφορετικούς τρόπους, αλλά η διατροφή είναι από τους πιο βασικούς παράγοντες. Έτσι καταλήγουμε στο συμπέρασμα ότι πραγματικά είμαστε (και παθαίνουμε) αυτό που τρώμε. Η διατροφή εκτός από το ότι είναι σημαντική για την επιβίωση μας, είναι και πολύ σημαντική για την υγεία μας, την καλή και κακή υγεία μας. Ας δούμε λοιπόν μερικά από τα πιο σημαντικά στοιχεία που βρίσκονται στην διατροφή μας ή/και μπορούμε να τα καταναλώσουμε ως συμπληρώματα και μπορούν να μας βοηθήσουν να επιτύχουμε καλή υγεία μέσα από τον επηρεασμό των μιτοχονδρίων μας. Παρακάτω θα δούμε 11 από αυτά τα στοιχεία, ουσίες ή ενώσεις, μαζί με το τι είναι το καθένα, τι κάνει, που το βρίσκουμε και άλλες σχετικές πληροφορίες. Για τα στοιχεία που παραθέτουμε παρακάτω χρησιμοποιήθηκε η Gemini ΑΙ της Google.

1. Κουερσετίνη

Η κουερσετίνη (ή κερσετίνη) (Quercetin) είναι ένα φυσικό φλαβονοειδές^(*) και ισχυρό αντιοξειδωτικό που βρίσκεται σε πολλά φυτά, φρούτα και λαχανικά.

Βασικές Ιδιότητες & Οφέλη

• Αντιφλεγμονώδης δράση: Μειώνει τους δείκτες φλεγμονής και βοηθά σε περιπτώσεις αρθρίτιδας.
• Φυσικό αντιισταμινικό: Καταπολεμά τις αλλεργίες και τα αναπνευστικά συμπτώματα, καθώς σταθεροποιεί τα μαστοκύτταρα.
• Καρδιαγγειακή προστασία: Συμβάλλει στη μείωση της αρτηριακής πίεσης και βελτιώνει την υγεία των αγγείων.
• Ενίσχυση ανοσοποιητικού: Δρα προστατευτικά για τον οργανισμό και συχνά συνδυάζεται με βιταμίνη C για καλύτερη απορρόφηση.

Φυσικές Πηγές

• Λαχανικά & μπαχαρικά: Κόκκινα κρεμμύδια, κάπαρη, άνηθος, ραπανάκι.
• Φρούτα: Μήλα, μούρα (βατόμουρα, κράνμπερι) και σταφύλια.

Δοσολογία & Συμπληρώματα

• Ημερήσια πρόσληψη: Από τροφές είναι περίπου 10–100 mg, ενώ τα συμπληρώματα κυμαίνονται στα 500–1.000 mg την ημέρα.
• Συνδυασμοί: Συχνά συνδυάζεται με βιταμίνη C ή βρομελαΐνη (ή μπρομελαΐνη / bromelain)^(**) επειδή η σκέτη κουερσετίνη έχει χαμηλή βιοδιαθεσιμότητα.
• Παρενέργειες: Υπερβολικές δόσεις (άνω των 1.000 mg) μπορεί να προκαλέσουν ήπιους πονοκεφάλους ή στομαχόπονους. Πρέπει να αποφεύγεται κατά την εγκυμοσύνη και τον θηλασμό, καθώς και από άτομα με προβλήματα στα νεφρά ή όσους λαμβάνουν συγκεκριμένα αντιυπερτασικά ή αντιπηκτικά φάρμακα.

^(*) Τα φλαβονοειδή είναι φυσικές φυτικές ουσίες (πολυφαινόλες) που δίνουν χρώμα σε λουλούδια και φρούτα και προστατεύουν τα φυτά από το περιβάλλον.

• Ιδιότητες και Οφέλη
  • Αντιοξειδωση: Καταπολεμούν τις ελεύθερες ρίζες και προστατεύουν τα κύτταρα.
  • Αντιφλεγμονώδη δράση: Μειώνουν τις φλεγμονές στον οργανισμό.
  • Υγεία καρδιάς: Προστατεύουν το καρδιαγγειακό σύστημα.
  • Νευροπροστασία: Μειώνουν τον κίνδυνο για νευροεκφυλιστικές παθήσεις (όπως η Νόσος του Alzheimer).
• Πηγές στη Διατροφή
  • Φρούτα: Μούρα, ρόδι, εσπεριδοειδή και μήλα (κυρίως στη φλούδα).
  • Λαχανικά: Κόκκινο λάχανο, μπρόκολο και κρεμμύδια.
  • Ροφήματα και άλλα: Πράσινο τσάι, κόκκινο κρασί και μαύρη σοκολάτα.

^(**) Η βρoμελαΐνη είναι ένα φυσικό μείγμα πρωτεολυτικών ενζύμων (ενζύμων που διασπούν τις πρωτεΐνες) τα οποία εξάγονται κυρίως από τον χυμό και τον μίσχο του ανανά (Ananas comosus).

• Ιδιότητες και Οφέλη
  • Αντιφλεγμονώδης δράση: Μειώνει το οίδημα, τους μυϊκούς πόνους και τα συμπτώματα της οστεοαρθρίτιδας.
  • Υποστήριξη πέψης: Βοηθά στη διάσπαση των πρωτεϊνών και ανακουφίζει από τη δυσπεψία.
  • Αναπνευστική υγεία: Συμβάλλει στη μείωση της βλέννας και στην ανακούφιση από τα συμπτώματα της χρόνιας ιγμορίτιδας.
  • Επούλωση: Επιταχύνει την ανάρρωση μετά από τραυματισμούς ή χειρουργικές επεμβάσεις.
• Δοσολογία και Τρόπος Λήψης
  • Γενική δοσολογία: Συνήθως κυμαίνεται από 80 έως 400 mg, 2 έως 3 φορές την ημέρα.
  • Χρήση ανάλογα με τον στόχο:
  • Για την πέψη: Λαμβάνεται μαζί με τα γεύματα.
  • Για αντιφλεγμονώδη δράση: Λαμβάνεται με άδειο στομάχι.
• Παρενέργειες και Προφυλάξεις
  • Παρενέργειες: Υψηλές δόσεις μπορεί να προκαλέσουν γαστρεντερικές ενοχλήσεις, όπως ναυτία ή διάρροια.
  • Αλληλεπιδράσεις: Μπορεί να αυξήσει τον κίνδυνο αιμορραγίας εάν συνδυαστεί με αντιπηκτικά φάρμακα.

2. Πράσινο τσάι (EGCG)

Η EGCG (γαλλική επιγαλλοκατεχίνη / Epigallocatechin Gallate) είναι μια ισχυρή αντιοξειδωτική φυτική ένωση που ανήκει στην κατηγορία των κατεχινών (φλαβονοειδή). Αποτελεί το κύριο και πιο δραστικό συστατικό του πράσινου τσαγιού (Green Tea), στο οποίο οφείλονται οι περισσότερες από τις ευεργετικές του ιδιότητες.

💡 Κύρια Οφέλη για την Υγεία

• Προστασία από το Οξειδωτικό Στρες: Εξουδετερώνει τις ελεύθερες ρίζες, προστατεύοντας τα κύτταρα από βλάβες που επιταχύνουν τη γήρανση και τις ασθένειες.
• Μεταβολισμός & Διαχείριση Βάρους: Μελέτες δείχνουν ότι μπορεί να βοηθήσει στη μείωση του σωματικού λίπους και του βάρους, καθώς ενισχύει τον μεταβολισμό και ρυθμίζει τους δείκτες της παχυσαρκίας και του διαβήτη τύπου 2.
• Καρδιαγγειακή Υποστήριξη: Συμβάλλει στη βελτίωση του κυκλοφορικού συστήματος και στην προστασία της καρδιάς, επηρεάζοντας θετικά τα μονοπάτια της φλεγμονής.
• Αντιφλεγμονώδης Δράση: Μειώνει τους δείκτες φλεγμονής στον οργανισμό, προσφέροντας προστασία σε χρόνια νοσήματα.
• Χρήση στα Καλλυντικά: Λόγω των αντιοξειδωτικών της ιδιοτήτων, χρησιμοποιείται συχνά σε ορούς περιποίησης (serums) για την προστασία και καταπράυνση του δέρματος.

⚖️ Σύγκριση: Φυσική Λήψη vs Συμπληρώματα Διατροφής

Φυσική Λήψη (Πράσινο Τσάι): Περιεκτικότητα, χαμηλή έως μέτρια (~50-100 mg ανά φλιτζάνι). Ασφάλεια, εξαιρετικά ασφαλές για καθημερινή χρήση. Απορρόφηση, μειωμένη βιοδιαθεσιμότητα (απορροφάται ένα μικρό μέρος).

Συμπληρώματα (Εκχυλίσματα): Περιεκτικότητα, υψηλή (συνήθως 200–400 mg ανά κάψουλα). Ασφάλεια, απαιτεί προσοχή στη δοσολογία. Απορρόφηση, υψηλότερη συγκέντρωση, αλλά ταχεία αποβολή.

⚠️ Ασφάλεια και Παρενέργειες

Αν και η κατανάλωση πράσινου τσαγιού είναι ασφαλής, τα συμπληρώματα με υψηλές δόσεις EGCG κρύβουν κινδύνους. Σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Αρχή Ασφάλειας Τροφίμων (EFSA), η λήψη δόσεων κοντά ή πάνω από 800 mg EGCG την ημέρα από συμπληρώματα έχει συσχετιστεί με κίνδυνο ηπατικής βλάβης (τοξικότητα στο συκώτι). Επίσης, τα συμπληρώματα EGCG αντενδείκνυνται για έγκυες ή θηλάζουσες γυναίκες.

3. Πρόδρομοι του NAD+

Οι πρόδρομες ουσίες του NAD+ (NAD+ precursors) είναι χημικές ενώσεις τις οποίες το σώμα χρησιμοποιεί ως δομικά στοιχεία για να συνθέσει το NAD+ (νικοτιναμιδο-αδενινο-δινουκλεοτίδιο). Το ίδιο το NAD+ είναι ένα κομβικό συνένζυμο που βρίσκεται σε κάθε ζωντανό κύτταρο και είναι απαραίτητο για την παραγωγή κυτταρικής ενέργειας (ATP), την επιδίωξη της μακροζωίας μέσω των σιρτουινών, και την επιδιόρθωση του DNA.

Επειδή τα επίπεδα του NAD+ μειώνονται φυσιολογικά με την ηλικία (έως και 50% μέχρι τη μέση ηλικία), και επειδή το ίδιο το μόριο του NAD+ είναι πολύ μεγάλο για να απορροφηθεί αποτελεσματικά απευθείας από το στόμα, η επιστημονική κοινότητα και η αγορά των συμπληρωμάτων εστιάζουν στους προδρόμους του.

Οι Κυριότεροι Πρόδρομοι του NAD+

Οι πέντε βασικές ουσίες που μετατρέπονται σε NAD+ διαφέρουν ως προς τα βιοχημικά βήματα που απαιτούνται και την αποτελεσματικότητα τους:

1. NMN (Μονονουκλεοτίδιο Νικοτιναμιδίου):

• Χαρακτηριστικά: Θεωρείται ένας από τους πιο άμεσους προδρόμους (απέχει μόλις ένα βήμα από το NAD+).
• Πλεονεκτήματα: Έχει μελετηθεί εκτενώς για την υποστήριξη της μιτοχονδριακής λειτουργίας, της μυϊκής αντοχής και της αγγειακής υγείας.

Το Μονονουκλεοτίδιο Νικοτιναμιδίου (Nicotinamide mononucleotide, NMN) είναι ένα φυσικό μόριο-πρόδρομος του συνενζύμου NAD+, το οποίο βοηθά στην κυτταρική ενέργεια, τη γνωστική λειτουργία και την επιδιόρθωση του DNA.

Βασικά Χαρακτηριστικά και Οφέλη

• Ενίσχυση NAD+: Μετατρέπεται άμεσα σε NAD+ στον οργανισμό, τα επίπεδα του οποίου μειώνονται σημαντικά καθώς μεγαλώνουμε.
• Κυτταρική Υγεία: Υποστηρίζει τη μιτοχονδριακή λειτουργία, τον μεταβολισμό και την αντοχή.
• Φυσικές Πηγές: Υπάρχει σε μικρές ποσότητες σε τρόφιμα όπως το μπρόκολο, το αβοκάντο, το λάχανο και τα αγγούρια.
• Δοσολογία: Στις κλινικές μελέτες χρησιμοποιούνται συνήθως δόσεις από 250mg έως 1.200mg την ημέρα, οι οποίες θεωρούνται γενικά καλά ανεκτές.

2. NR (Ριβοσίδιο Νικοτιναμιδίου):

• Χαρακτηριστικά: Μια ειδική μορφή της βιταμίνης B3. Μετατρέπεται πρώτα σε NMN μέσα στο κύτταρο και μετά σε NAD+.
• Πλεονεκτήματα: Είναι εξαιρετικά καλά μελετημένο σε κλινικές δοκιμές σε ανθρώπους, απορροφάται αποτελεσματικά και αυξάνει σταθερά τα επίπεδα του NAD+ στο αίμα.

Το ριβοσίδιο νικοτιναμιδίου (Nicotinamide Riboside – NR) είναι μια μορφή της βιταμίνης Β3 που λειτουργεί ως πρόδρομος του συνενζύμου NAD+ στον οργανισμό.

Τι είναι και πώς λειτουργεί

• Ενίσχυση NAD+: Αυξάνει τα επίπεδα του NAD+, ενός κρίσιμου μορίου που εμπλέκεται στον κυτταρικό μεταβολισμό, την παραγωγή ενέργειας και την επιδιόρθωση του DNA.
• Μείωση με την ηλικία: Τα επίπεδα του NAD+ μειώνονται φυσιολογικά όσο μεγαλώνουμε, κάτι που έχει συνδέσει το NR με την έρευνα για την υγιή γήρανση.

Πιθανά Οφέλη

• Κυτταρική ενέργεια: Υποστηρίζει τον μεταβολισμό και τη λειτουργία των μιτοχονδρίων.
• Γενική ευεξία: Μελέτες δείχνουν πιθανή συμβολή στην καρδιαγγειακή και νευρολογική υγεία, αν και η έρευνα σε ανθρώπους συνεχίζεται.

Δοσολογία και Ασφάλεια

• Τυπική δόση: Χρησιμοποιείται συχνά σε ποσότητες γύρω στα 300 mg ημερησίως.
• Παρενέργειες: Θεωρείται γενικά ασφαλές, με ενδεχόμενες ήπιες γαστρεντερικές ενοχλήσεις σε ορισμένους χρήστες.

3. Νικοτιναμίδιο / Νιασιναμίδη (NAM):

• Χαρακτηριστικά: Μορφή της βιταμίνης B3 χωρίς τη χαρακτηριστική “έξαψη” (flushing) στο δέρμα.
• Μειονεκτήματα: Αν και οικονομικό, σε υψηλές δόσεις μπορεί να αναστείλει τη δράση των σιρτουινών (ένζυμα μακροζωίας), κάτι που έρχεται σε αντίθεση με τον σκοπό της λήψης του.

Η νιασιναμίδη (ή νικοτιναμίδιο) είναι μια υδατοδιαλυτή μορφή της βιταμίνης Β3, η οποία προσφέρει πολλαπλά οφέλη στην υγεία και την εμφάνιση της επιδερμίδας, καθώς και στον γενικότερο μεταβολισμό του οργανισμού.

Οφέλη για το Δέρμα

• Ενίσχυση φραγμού: Αυξάνει την παραγωγή κεραμιδίων και κερατίνης, συγκρατώντας την υγρασία και προστατεύοντας από την ξηρότητα.
• Ρύθμιση λιπαρότητας: Μειώνει την υπερβολική παραγωγή σμήγματος και ελαχιστοποιεί την όψη των πόρων.
• Καταπράυνση & Αντιμετώπιση ακμής: Καταπολεμά τους ερεθισμούς, την ερυθρότητα και τις φλεγμονές.
• Μείωση κηλίδων: Βοηθά στη διόρθωση της υπερμελάγχρωσης και των σκούρων κηλίδων (συνηθέστατα σε συγκεντρώσεις 5%).
• Αντιγήρανση: Προάγει τη σύνθεση κολλαγόνου, βελτιώνοντας τις λεπτές γραμμές και τις ρυτίδες.

Χρήση και Συνδυασμοί

• Εφαρμόζεται τοπικά 1-2 φορές την ημέρα μετά τον καθαρισμό, συνήθως με τη μορφή ορού ή ενυδατικής κρέμας.
• Συνδυάζεται εξαιρετικά με ρετινόλη, υαλουρονικό οξύ, κεραμίδια και βιταμίνη C, καθώς έχει ουδέτερο pH και δεν προκαλεί εύκολα ερεθισμούς.

4. Νιασίνη / Νικοτινικό Οξύ (NA):

• Χαρακτηριστικά: Η κλασική βιταμίνη B3.
• Μειονεκτήματα: Σε δόσεις ικανές να αυξήσουν το NAD+, προκαλεί σχεδόν πάντα έντονη αγγειοδιαστολή και κοκκίνισμα στο δέρμα (flushing), καθιστώντας τη δύσχρηστη.

Η νιασίνη (νικοτινικό οξύ) ή αλλιώς βιταμίνη Β3 είναι μια βασική υδατοδιαλυτή βιταμίνη που βοηθάει τον οργανισμό να παράγει ενέργεια και να μεταβολίζει τις τροφές.

Βασικές Ιδιότητες και Οφέλη

• Ενεργειακός μεταβολισμός: Συμμετέχει στα συνένζυμα NAD+ και NADP+, τα οποία βοηθούν στην καύση υδατανθράκων, λιπών και πρωτεϊνών.
• Υγεία δέρματος και νευρικού συστήματος: Προστατεύει τους βλεννογόνους, το δέρμα και υποστηρίζει τη σωστή εγκεφαλική λειτουργία.
• Λιπίδια αίματος: Σε υψηλές ιατρικές δόσεις, το νικοτινικό οξύ μπορεί να μειώσει τα τριγλυκερίδια και την “κακή” χοληστερόλη (LDL), ενώ αυξάνει την “καλή” χοληστερόλη (HDL).

Πηγές στη Διατροφή

• Τρόφιμα: Κρέας, ψάρι, πουλερικά, όσπρια, ξηροί καρποί και ενισχυμένα δημητριακά.
• Σύνθεση: Ο οργανισμός μπορεί επίσης να τη συνθέσει σε μικρές ποσότητες από το αμινοξύ τρυπτοφάνη, με τη βοήθεια της βιταμίνης Β2.

Ανεπάρκεια και Τοξικότητα

• Έλλειψη: Η σοβαρή ανεπάρκεια προκαλεί πελλάγρα, μια ασθένεια με συμπτώματα όπως δερματίτιδα, διάρροια και άνοια.
• Παρενέργειες & Υπερβολή: Οι υψηλές δόσεις (ειδικά άνω των ορίων ασφαλείας) μπορεί να προκαλέσουν εξάψεις στο δέρμα, ηπατοτοξικότητα, αύξηση του ουρικού οξέος ή ακόμη και αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης διαβήτη τύπου 2. Γι’ αυτό, η λήψη συμπληρωμάτων σε υψηλές δόσεις πρέπει να γίνεται πάντα με ιατρική καθοδήγηση.

5. Τρυπτοφάνη (Trp):

• Χαρακτηριστικά: Αμινοξύ που βρίσκεται σε πρωτεϊνούχες τροφές.
• Μειονεκτήματα: Είναι η λιγότερο αποδοτική οδός, καθώς απαιτεί πολλά βιοχημικά βήματα για να καταλήξει σε NAD+.

Η τρυπτοφάνη είναι ένα απαραίτητο αμινοξύ που δεν μπορεί να παράγει από μόνο του το σώμα μας, γι’ αυτό πρέπει να το παίρνουμε από τις τροφές.

Τι κάνει στο σώμα

• Παράγει σεροτονίνη: Μετατρέπεται σε 5-HTP και μετά σε σεροτονίνη, μια ουσία που φτιάχνει τη διάθεση.
• Βοηθά στον ύπνο: Η σεροτονίνη γίνεται μελατονίνη, την ορμόνη που φέρνει τον ύπνο.
• Φτιάχνει βιταμίνη Β3: Ένα μεγάλο μέρος της γίνεται νιασίνη (βιταμίνη Β3).

Πού τη βρίσκουμε

• Κοτόπουλο και γαλοπούλα
• Γαλακτοκομικά (γάλα, τυρί)
• Αυγά (ειδικά το ασπράδι)
• Ψάρια
• Ξηροί καρποί και σπόροι (σουσάμι, φιστίκια)

Συμπληρώματα και προσοχή

• Τα συμπληρώματα τρυπτοφάνης χρησιμοποιούνται μερικές φορές για το άγχος, την αϋπνία ή τη διάθεση.
• Μπορεί να προκαλέσουν υπνηλία ή στομαχικές ενοχλήσεις.
• Δεν πρέπει να συνδυάζονται με αντικαταθλιπτικά ή άλλα ηρεμιστικά χωρίς τη γνώμη γιατρού.

Σύγκριση NMN vs NR

Καθώς το NMN και το NR μονοπωλούν το ενδιαφέρον στην αγορά της μακροζωίας, η σύγκριση τους επικεντρώνεται στα εξής:

Χαρακτηριστικό	NR (Ριβοζίδιο Νικοτιναμιδίου)	NMN (Μονονουκλεοτίδιο Νικοτιναμιδίου)
Βιοχημικά βήματα	2 βήματα μέχρι το NAD+	1 βήμα μέχρι το NAD+
Μέγεθος μορίου	Μικρότερο (255 daltons)	Μεγαλύτερο (334 daltons)
Κλινική έρευνα	Πολύ ισχυρή βάση δεδομένων σε ανθρώπους	Ισχυρή βάση, με αυξανόμενες μελέτες
Απορρόφηση	Εισέρχεται εύκολα στα κύτταρα	Χρησιμοποιεί ειδικούς μεταφορείς ή μετατρέπεται σε NR πριν εισέλθει

Σημείωση: Πρόσφατες έρευνες (2026) δείχνουν ότι και οι δύο ουσίες είναι εξίσου αποτελεσματικές στη μακροχρόνια αύξηση του NAD+ στο αίμα, ενώ προσφέρουν επιπλέον οφέλη στην υγεία του εντέρου μέσω του μικροβιώματος.

Πιθανά Οφέλη από τη Λήψη Προδρόμων NAD+

• 🔋 Αύξηση Ενέργειας: Βελτίωση της μιτοχονδριακής λειτουργίας και μείωση της αίσθησης κόπωσης.
• 🧬 Αντιγήρανση & Επιδιόρθωση: Ενεργοποίηση των μηχανισμών αυτοεπιδιόρθωσης του DNA και των κυττάρων.
• 🧠 Γνωστική Ενίσχυση: Προστασία των νευρώνων και υποστήριξη της εγκεφαλικής λειτουργίας.
• Μεταβολική & Μυϊκή Υγεία: Βελτίωση της ευαισθησίας στην ινσουλίνη και υποστήριξη της μυϊκής μάζας κατά τη γήρανση.

Ασφάλεια και Παρενέργειες

Οι πρόδρομοι NR και NMN θεωρούνται γενικά ασφαλείς με καλό προφίλ ανοχής. Σε υψηλές δόσεις, ωστόσο, ορισμένοι χρήστες αναφέρουν ήπιες παρενέργειες όπως ναυτία, πονοκέφαλο ή γαστρεντερικές διαταραχές.

4. Ακετυλο-L-καρνιτίνη

Η ακετυλο-L-καρνιτίνη (Acetyl L-carnitine, ALCAR) είναι μια τροποποιημένη μορφή της L-καρνιτίνης που ξεχωρίζει επειδή διασχίζει εύκολα τον αιματοεγκεφαλικό φραγμό, υποστηρίζοντας κυρίως τη λειτουργία του εγκεφάλου και την παραγωγή ενέργειας στα κύτταρα.

Τι είναι και πώς λειτουργεί

• Ενέργεια μιτοχονδρίων: Βοηθά στη μεταφορά των λιπαρών οξέων μέσα στα μιτοχόνδρια (που είναι τα “εργοστάσια” παραγωγής ενέργειας των κυττάρων).
• Εγκεφαλική δράση: Προσφέρει μια ακετυλομάδα που χρησιμοποιείται για τη σύνθεση της ακετυλοχολίνης, ενός βασικού νευροδιαμεσολαβητή για τη μνήμη και τη μάθηση.

Η ακετυλο-L-καρνιτίνη βρίσκεται κυρίως σε ζωικές τροφές, καθώς το σώμα μας τη συνθέτει και την αποθηκεύει κυρίως στους μυς και στον εγκέφαλο.

Πηγές Τροφών

• Κόκκινο κρέας: Το μοσχάρι και το αρνί αποτελούν τις πλουσιότερες πηγές.
• Πουλερικά: Το κοτόπουλο και η γαλοπούλα περιέχουν μικρότερες ποσότητες.
• Ψάρια και θαλασσινά: Παρέχουν ικανοποιητικές ποσότητες καρνιτίνης.
• Γαλακτοκομικά προϊόντα: Το γάλα, το γιαούρτι και το τυρί περιέχουν μικρότερα ποσοστά.

Σημείωση: Η ακετυλο-L-καρνιτίνη υπάρχει κυρίως ως γενική L-καρνιτίνη στα τρόφιμα, την οποία ο οργανισμός μετατρέπει ανάλογα με τις ανάγκες του. Η συγκεκριμένη μορφή, ακετυλο-L-καρνιτίνη, υψηλής συγκέντρωσης συναντάται συχνότερα σε συμπληρώματα διατροφής για την υποστήριξη της εγκεφαλικής λειτουργίας.

Βασικά Οφέλη

• Γνωστική λειτουργία: Βελτιώνει τη μνήμη, τη συγκέντρωση και την πνευματική διαύγεια, ιδιαίτερα σε μεγαλύτερες ηλικίες.
• Νευρική υγεία: Έχει ισχυρή αντιοξειδωτική δράση στο νευρικό σύστημα και προστατεύει τα εγκεφαλικά κύτταρα.
• Παραγωγή ενέργειας: Μειώνει την πνευματική και σωματική κόπωση.

Δοσολογία και Παρενέργειες

• Δοσολογία: Συνήθως κυμαίνεται από 500 mg έως 2.000 mg την ημέρα, ανάλογα με τον στόχο.
• Παρενέργειες: Είναι γενικά ασφαλής, αλλά μπορεί σπάνια να προκαλέσει ήπια στομαχική δυσφορία, ναυτία ή πονοκέφαλο.

5. Ρεσβερατρόλη

Η ρεσβερατρόλη (resveratrol) είναι μια φυσική πολυφαινόλη και ισχυρό αντιοξειδωτικό που βρίσκεται κυρίως στον φλοιό των κόκκινων σταφυλιών, στο κόκκινο κρασί, στα μούρα και στα φιστίκια.

Κύριες Πηγές

• Διατροφή: Κόκκινα και μαύρα σταφύλια, κόκκινο κρασί, μύρτιλλα, βακκίνια, φιστίκια και κακάο.
• Καλλυντικά & Συμπληρώματα: Caudalie Resveratrol-Lift (σειρά περιποίησης δέρματος) και συμπληρώματα διατροφής.

Οφέλη για την Υγεία και το Δέρμα

• Αντιγηραντική δράση: Ενεργοποιεί τις σιρτουίνες^(*), πρωτεΐνες που σχετίζονται με τη μακροζωία και την προστασία των κυττάρων από το οξειδωτικό στρες.
• Περιποίηση επιδερμίδας: Διεγείρει τη σύνθεση κολλαγόνου και ελαστίνης, μειώνει τις λεπτές γραμμές, προστατεύει από την υπεριώδη ακτινοβολία (UV) και βελτιώνει τη σφριγηλότητα του δέρματος.
• Καρδιαγγειακή προστασία: Συμβάλλει στη μείωση της αρτηριακής πίεσης και στη βελτίωση του λιπιδαιμικού προφίλ (μείωση της “κακής” LDL χοληστερόλης).
• Μεταβολική ρύθμιση: Υποστηρίζει την ευαισθησία στην ινσουλίνη, βοηθώντας στη διαχείριση του σακχάρου.

Πιθανές Παρενέργειες & Ασφάλεια

• Σε μορφή τροφής είναι απολύτως ασφαλής.
• Τα συμπληρώματα υψηλής δόσης ενδέχεται να προκαλέσουν γαστρεντερικές ενοχλήσεις ή να αυξήσουν τον κίνδυνο αιμορραγίας εάν συνδυάζονται με αντιπηκτικά φάρμακα.

^(*) Οι σιρτουίνες (SIRT1-7) είναι μια ομάδα επτά πρωτεϊνών-ενζύμων που ρυθμίζουν τον μεταβολισμό, την επιδιόρθωση του DNA και την κυτταρική γήρανση.

• Τι είναι και πώς λειτουργούν
  • Οικογένεια πρωτεϊνών: Υπάρχουν επτά διαφορετικές σιρτουίνες στους ανθρώπους (SIRT1 έως SIRT7).
  • Ρύθμιση ενέργειας: Εξαρτώνται από το μόριο NAD+ για να ενεργοποιήσουν τις διαδικασίες τους.
  • Δράση: Συμμετέχουν στην άμυνα των κυττάρων απέναντι στο οξειδωτικό στρες και στη μείωση των φλεγμονών.
• Ενεργοποίηση και Τροφές
  • Μπορείτε να ενισχύσετε τη δράση τους μέσω διατροφής και άσκησης.
  • Σημαντικές τροφές: Κόκκινα σταφύλια, κόκκινο κρασί, καρύδια, μαύρη σοκολάτα, έξτρα παρθένο ελαιόλαδο και μύρτιλλα.
  • Σχετικές δίαιτες: Η Δίαιτα Sirtfood βασίζεται σε τροφές πλούσιες σε ενεργοποιητές των σιρτουινών.
  • Περισσότερες πληροφορίες για τις ιδιότητες και τις τροφές που ενεργοποιούν τις σιρτουίνες μπορείτε να βρείτε σε εξειδικευμένους οδηγούς διατροφής.

6. Συνένζυμο Q10

Το Συνένζυμο Q10 (Coenzyme Q10 ή CoQ10), γνωστό και ως ουβικινόνη, είναι μια φυσική, βιταμινοειδής και λιποδιαλυτή ουσία που παράγεται ενδογενώς από τον οργανισμό μας. Βρίσκεται στα μιτοχόνδρια σχεδόν όλων των κυττάρων μας και λειτουργεί ως το βασικό “καύσιμο” για την παραγωγή κυτταρικής ενέργειας (ATP), ενώ παράλληλα προσφέρει ισχυρή αντιοξειδωτική προστασία.

Οι υψηλότερες συγκεντρώσεις του CoQ10 εντοπίζονται σε όργανα με μεγάλες ενεργειακές απαιτήσεις, όπως η καρδιά, το συκώτι, τα νεφρά και ο εγκέφαλος. Καθώς γερνάμε (ιδιαίτερα μετά τα 50 έτη), η φυσική παραγωγή του Q10 στον οργανισμό μειώνεται σταδιακά.

💡 Τα Κύρια Οφέλη του CoQ10 στην Υγεία

• Καρδιαγγειακή Υγεία: Υποστηρίζει τη λειτουργία του μυοκαρδίου, βοηθά στη διαχείριση της καρδιακής ανεπάρκειας και συμβάλλει στη ρύθμιση της αρτηριακής πίεσης.
• Αντιμετώπιση Παρενεργειών από Στατίνες: Οι στατίνες (φάρμακα για τη χοληστερόλη) μειώνουν αποδεδειγμένα τα επίπεδα του Q10 στο σώμα. Η λήψη συμπληρώματος βοηθά στη μείωση των μυϊκών πόνων (μυοπάθεια) που προκαλούνται από αυτά τα φάρμακα.
• Μείωση Ημικρανιών: Έρευνες δείχνουν ότι η συστηματική λήψη CoQ10 μπορεί να μειώσει τη συχνότητα, τη διάρκεια και την ένταση των πονοκεφάλων και των ημικρανιών.
• Αντιγήρανση & Προστασία Δέρματος: Ως ισχυρό αντιοξειδωτικό, εξουδετερώνει τις ελεύθερες ρίζες, προστατεύει το δέρμα από τη φωτογήρανση (UV ακτινοβολία) και μειώνει το βάθος των ρυτίδων (χρησιμοποιείται συχνά και σε τοπικές κρέμες).
• Ενίσχυση Γονιμότητας: Προστατεύει τα ωάρια και τα σπερματοζωαρίων από το οξειδωτικό στρες, βελτιώνοντας την ποιότητα των ωαρίων και την κινητικότητα του σπέρματος.
• Αύξηση Ενέργειας & Αντοχής: Μειώνει το αίσθημα της χρόνιας κόπωσης και ενισχύει την αθλητική απόδοση βοηθώντας στην ταχύτερη μυϊκή αποκατάσταση.

🥦 Πηγές του CoQ10

Παρόλο που το σώμα μας το συνθέτει μόνο του, μπορούμε να το προσλάβουμε και από τη διατροφή. Ωστόσο, επειδή το μαγείρεμα καταστρέφει μεγάλο μέρος του, τα συμπληρώματα διατροφής αποτελούν συχνά την πιο αξιόπιστη πηγή.

• Ζωικές πηγές: Κρέατα (ιδιαίτερα τα όργανα όπως συκώτι και καρδιά), μοσχάρι, χοιρινό, κοτόπουλο.
• Λιπαρά ψάρια: Σαρδέλες, σκουμπρί, ρέγκα, σολομός.
• Φυτικές πηγές: Σπανάκι, μπρόκολο, κουνουπίδι, φιστίκια, σουσάμι, ελαιόλαδο και σογιέλαιο.

💊 Δοσολογία και Μορφές

• Μορφές: Στα συμπληρώματα κυκλοφορεί σε δύο μορφές: Ubiquinone (Ουβικινόνη – η παραδοσιακή μορφή) και Ubiquinol (Ουβικινόλη – η ενεργή, πιο απορροφήσιμη και αντιοξειδωτική μορφή).
• Συνήθης Δόση: Κυμαίνεται από 100mg έως 200mg ημερησίως για γενική ευεξία, ενώ για συγκεκριμένες παθήσεις (πχ. καρδιολογικά ή ημικρανίες) μπορεί να φτάσει και τα 300-400mg.

💡 Σημαντικό Tip: Επειδή είναι λιποδιαλυτό συστατικό, πρέπει πάντα να λαμβάνεται μαζί με ένα γεύμα που περιέχει καλά λιπαρά (πχ. ελαιόλαδο, αβοκάντο, ξηρούς καρπούς) για να απορροφηθεί σωστά από τον οργανισμό.

⚠️ Παρενέργειες και Αλληλεπιδράσεις

Το CoQ10 θεωρείται εξαιρετικά ασφαλές και καλά ανεκτό. Σε σπάνιες περιπτώσεις ή σε πολύ υψηλές δόσεις, μπορεί να προκαλέσει ήπιες γαστρεντερικές διαταραχές (ναυτία, στομαχόπονο, διάρροια) ή αϋπνία.

Προειδοποιήσεις / Αλληλεπιδράσεις:

1. Αντιπηκτικά φάρμακα: Το CoQ10 έχει παρόμοια χημική δομή με τη βιταμίνη Και μπορεί να μειώσει την αποτελεσματικότητα φαρμάκων όπως η βαρφαρίνη (Sintrom), αυξάνοντας τον κίνδυνο θρόμβωσης.
2. Αντιυπερτασικά / Αντιδιαβητικά: Μπορεί να ενισχύσει τη δράση φαρμάκων για την πίεση ή το σάκχαρο, προκαλώντας περαιτέρω πτώση τους.
3. Εγκυμοσύνη & Θηλασμός: Δεν υπάρχουν επαρκή δεδομένα ασφαλείας, επομένως πρέπει να αποφεύγεται χωρίς ιατρική καθοδήγηση.

7. Κρεατίνη

Η κρεατίνη (creatine) είναι μία από τις πιο καλά μελετημένες και δημοφιλείς φυσικές ενώσεις στον χώρο της άθλησης και της υγείας. Δεν είναι στεροειδές ούτε τεχνητή ουσία, αλλά ένα οργανικό παράγωγο αμινοξέων (συντίθεται από γλυκίνη, αργινίνη και μεθειονίνη) που παράγεται φυσικά από το σώμα μας (στο ήπαρ και τα νεφρά) και προσλαμβάνεται μέσω της διατροφής από τροφές όπως το κόκκινο κρέας και τα ψάρια.

Το 95% της κρεατίνης αποθηκεύεται στους μύες με τη μορφή φωσφοκρεατίνης. Εκεί βοηθά στην ταχεία αναγέννηση του ATP (τριφωσφορική αδενοσίνη), το οποίο αποτελεί το βασικό “ενεργειακό νόμισμα” των κυττάρων για σύντομες και εκρηκτικές κινήσεις.

Κύρια Οφέλη της Κρεατίνης

1.  Αύξηση Δύναμης και Απόδοσης: Επιτρέπει στους μύες να παράγουν περισσότερη ενέργεια κατά τη διάρκεια άσκησης υψηλής έντασης (πχ. βάρη, σπριντ), οδηγώντας σε περισσότερες επαναλήψεις και καλύτερες επιδόσεις.
2. Μυϊκή Ανάπτυξη: Αν και δεν “χτίζει” απευθείας μυς από μόνη της, αυξάνει τον όγκο των προπονήσεων και διεγείρει την πρωτεϊνοσύνθεση. Επίσης, τραβάει νερό μέσα στα μυϊκά κύτταρα (ενδοκυτταρική ενυδάτωση), κάνοντας τους μύες να φαίνονται πιο γεμάτοι.
3. Ταχύτερη Αποκατάσταση: Μειώνει τις φλεγμονές και τους μικροτραυματισμούς μετά την προπόνηση, βοηθώντας το σώμα να ανακάμψει γρηγορότερα.
4. Γνωστική Λειτουργία & Εγκέφαλος: Νέες έρευνες δείχνουν ότι επειδή και ο εγκέφαλος χρησιμοποιεί μεγάλες ποσότητες ATP, η κρεατίνη μπορεί να βελτιώσει τη μνήμη και να μειώσει την πνευματική κόπωση, ιδιαίτερα σε περιόδους έλλειψης ύπνου.

💊 Δοσολογία και Τρόπος Λήψης

Η μονοϋδρική κρεατίνη (Creatine Monohydrate) είναι η πιο φθηνή, ασφαλής και επιστημονικά τεκμηριωμένη μορφή συμπληρώματος. Υπάρχουν δύο τρόποι για να ξεκινήσετε:

• Στρατηγική Συντήρησης (Προτεινόμενη): Λήψη 3–5 γραμμάρια καθημερινά την ίδια ώρα. Οι αποθήκες των μυών θα γεμίσουν πλήρως σε περίπου 3–4 εβδομάδες.
• Φάση Υπερφόρτωσης (Loading Phase – Προαιρετική): Λαμβάνετε 20 γραμμάρια την ημέρα (χωρισμένα σε 4 δόσεις των 5g) για 5–7 ημέρες για να γεμίσουν γρήγορα οι μύες, και μετά συνεχίζετε με 3–5g την ημέρα. Σημείωση: Η φάση αυτή δεν είναι απαραίτητη και μπορεί να προκαλέσει ήπια στομαχική δυσφορία.

💡 Σημαντικό: Η κρεατίνη λειτουργεί συσσωρευτικά. Αυτό σημαίνει ότι πρέπει να την λαμβάνεις κάθε μέρα, ακόμα και τις ημέρες που δεν έχεις προπόνηση. Η ώρα λήψης δεν παίζει τόσο μεγάλο ρόλο όσο η συνέπεια.

⚠️ Ασφάλεια και Παρενέργειες

Η κρεατίνη θεωρείται από τα πιο ασφαλή συμπληρώματα παγκοσμίως. Ωστόσο, υπάρχουν ορισμένα σημεία που πρέπει να προσέξεις:

• Αύξηση Βάρους (Νερό): Τις πρώτες ημέρες ενδέχεται να δεις τη ζυγαριά να ανεβαίνει 1–2 κιλά. Αυτό οφείλεται στην κατακράτηση υγρών μέσα στους μύες (κάτι που είναι επιθυμητό) και όχι σε αύξηση λίπους.
• Στομαχικές Διαταραχές: Αν ληφθεί μεγάλη δόση ταυτόχρονα ή χωρίς αρκετό νερό, μπορεί να προκαλέσει ελαφρύ φούσκωμα, διάρροια ή κράμπες.
• Νεφρά και Συκώτι: Σε υγιείς ενήλικες, οι συνιστώμενες δόσεις (3–5g) δεν προκαλούν καμία βλάβη στα νεφρά. Αν όμως υπάρχει προϋπάρχον νεφρικό νόσημα, η χρήση της θα πρέπει να αποφεύγεται ή να γίνεται μόνο με ιατρική καθοδήγηση.
• Μύθοι: Οι ισχυρισμοί ότι η κρεατίνη προκαλεί τριχόπτωση, ακμή ή αφυδάτωση δεν υποστηρίζονται από επαρκή επιστημονικά δεδομένα.

8. Λιποϊκό οξύ

Το Άλφα-Λιποϊκό Οξύ (Alpha-Lipoic Acid ή ALA), γνωστό και ως θειοκτικό οξύ, είναι μια φυσική οργανική ένωση που παράγεται στον ανθρώπινο οργανισμό και λειτουργεί ως πανίσχυρο αντιοξειδωτικό. Η μοναδική του ιδιότητα που το ξεχωρίζει από άλλα αντιοξειδωτικά (όπως οι βιταμίνες C και E) είναι ότι είναι ταυτόχρονα υδατοδιαλυτό και λιποδιαλυτό, επιτρέποντάς του να δρα σε κάθε κύτταρο και ιστό του σώματος.

🛠️ Βασικές Λειτουργίες & Οφέλη

1. Παραγωγή Ενέργειας: Συμμετέχει ενεργά στα μιτοχόνδρια για τη μετατροπή της γλυκόζης (σακχάρου) σε ενέργεια.
2. Διαβήτης και Νευροπάθεια: Βελτιώνει την ευαισθησία στην ινσουλίνη και βοηθά στη ρύθμιση του σακχάρου. Χρησιμοποιείται ευρέως (συχνά και ενδοφλεβίως σε ιατρικό περιβάλλον) για την ανακούφιση από τα συμπτώματα της διαβητικής περιφερικής νευροπάθειας, όπως ο πόνος, το μούδιασμα και το κάψιμο στα πόδια.
3. Ανακύκλωση Αντιοξειδωτικών: Έχει την ικανότητα να “αναζωογονεί” άλλα αντιοξειδωτικά που έχουν εξαντληθεί στο σώμα, όπως τη βιταμίνη C, τη βιταμίνη Ε και τη γλουταθειόνη.
4. Νευροπροστασία & Αντιγήρανση: Επειδή διαπερνά τον αιματοεγκεφαλικό φραγμό, μελετάται για την προστασία του εγκεφάλου και του νευρικού συστήματος. Επίσης, χρησιμοποιείται σε καλλυντικά για τη μείωση των ρυτίδων και της γήρανσης του δέρματος.
5. Μεταβολισμός & Απώλεια Βάρους: Έρευνες δείχνουν ότι μπορεί να προσφέρει μια μικρή, συμπληρωματική υποστήριξη στην απώλεια βάρους.

🥦 Πηγές

• Φυσικές τροφές: Βρίσκεται σε πολύ μικρές ποσότητες στο κόκκινο κρέας, στα εντόσθια (συκώτι, νεφρά), στο σπανάκι, στο μπρόκολο, στις πατάτες και στις ντομάτες.
• Συμπληρώματα διατροφής: Τα συμπληρώματα του εμπορίου παρέχουν έως και 1.000 φορές μεγαλύτερη συγκέντρωση από αυτή που παίρνουμε από τις τροφές. Διατίθεται ως απλό Alpha-Lipoic Acid (μείγμα) ή ως R-Alpha Lipoic Acid (η βιολογικά πιο ενεργή και απορροφήσιμη μορφή).

⚠️ Παρενέργειες & Προφυλάξεις

Το ALA θεωρείται γενικά ασφαλές, αλλά σε υψηλές δόσεις (συνήθως πάνω από 600–1200 mg την ημέρα) μπορεί να προκαλέσει:

• Ναυτία, καούρα ή στομαχικές διαταραχές.
• Ήπια δερματικά εξανθήματα ή κνησμό.
• Υπογλυκαιμία: Επειδή μειώνει το σάκχαρο, αν λαμβάνεται μαζί με αντιδιαβητικά φάρμακα χρειάζεται προσοχή και ιατρική παρακολούθηση.
• Αλληλεπιδράσεις: Μπορεί να επηρεάσει τη δράση φαρμάκων για τον θυρεοειδή, χημειοθεραπειών ή να μειώσει τα επίπεδα βιοτίνης (B7) στο σώμα.

Σημείωση: Η λήψη του προτείνεται να γίνεται με άδειο στομάχι (1 ώρα πριν ή 2 ώρες μετά το φαγητό), καθώς η τροφή μειώνει σημαντικά την απορρόφησή του.

9. Ωμέγα-3 λιπαρά οξέα

Τα ωμέγα-3 λιπαρά οξέα (Omega-3 fatty acids) είναι απαραίτητα πολυακόρεστα λιπαρά που ο οργανισμός μας δεν μπορεί να παράγει μόνος του, οπότε πρέπει να τα λαμβάνουμε από τη διατροφή μας.

Οι τρεις βασικοί τύποι

• ALA (α-λινολενικό οξύ): Βρίσκεται κυρίως σε φυτικές πηγές.
• EPA (εικοσαπεντανοϊκό οξύ): Βρίσκεται στα ψάρια και βοηθά στη μείωση των φλεγμονών.
• DHA (εικοσιδυαεξανοϊκό οξύ): Βρίσκεται στα ψάρια και είναι ζωτικής σημασίας για τον εγκέφαλο και τα μάτια.

Κύρια οφέλη για την υγεία

• Καρδιά: Μειώνουν τα τριγλυκερίδια, προστατεύουν την καρδιαγγειακή λειτουργία και βοηθούν στη ρύθμιση της πίεσης.
• Εγκέφαλος: Υποστηρίζουν τη μνήμη, τη γνωστική λειτουργία και τη νευρική ανάπτυξη.
• Μάτια: Αποτελούν βασικό δομικό συστατικό του αμφιβληστροειδούς.
• Φλεγμονές: Συμβάλλουν στη μείωση των φλεγμονωδών διεργασιών στο σώμα.

Πηγές ωμέγα-3

• Ζωικές πηγές (EPA & DHA): Λιπαρά ψάρια όπως ο σολομός, το σκουμπρί, οι σαρδέλες και η ρέγκα.
• Φυτικές πηγές (ALA): Λιναρόσπορος, σπόροι chia, καρύδια και κραμβέλαιο.

Συνιστώμενη δοσολογία

• Για υγιείς ενήλικες, η γενική οδηγία είναι περίπου 250–500 mg συνδυασμένου EPA και DHA την ημέρα (ή 2 μερίδες λιπαρού ψαριού την εβδομάδα).

10. Πυρρολοκινολίνη κινόνη

Η πυρρολοκινολίνη κινόνη (Pyrroloquinoline quinone, PQQ) είναι μια φυσική ένωση που δρα ως ισχυρό αντιοξειδωτικό και βοηθά στην παραγωγή κυτταρικής ενέργειας.

Τι είναι η PQQ

• Ορισμός: Ένα μικροθρεπτικό συστατικό που μοιάζει με βιταμίνη και λειτουργεί ως συμπαράγοντας σε οξειδοαναγωγικές αντιδράσεις.
• Φυσική παρουσία: Υπάρχει σε μικρές ποσότητες σε τροφές όπως το σπανάκι, το ακτινίδιο, το πράσινο τσάι, η σόγια (natto) και η μαύρη σοκολάτα.
• Παραγωγή: Το ανθρώπινο σώμα την παράγει σε πολύ μικρές ποσότητες, γι’ αυτό συχνά λαμβάνεται ως συμπλήρωμα διατροφής.

Κύρια Οφέλη

• Μιτοχονδριακή βιογένεση: Διεγείρει τη δημιουργία νέων μιτοχονδρίων (των “εργοστασίων” ενέργειας των κυττάρων), αυξάνοντας τη συνολική ενέργεια.
• Εγκεφαλική λειτουργία: Υποστηρίζει τη μνήμη, τη συγκέντρωση και τη γνωστική υγεία, ενώ συχνά συνδυάζεται με το συνένζυμο CoQ10.
• Νευροπροστασία: Ενισχύει τον νευρικό αυξητικό παράγοντα (NGF), συμβάλλοντας στην υγεία των νευρικών κυττάρων.
• Μείωση φλεγμονών: Βοηθά στη μείωση δεικτών οξειδωτικού στρες και φλεγμονής όπως η C-αντιδρώσα πρωτεΐνη (CRP).
• Βελτίωση ύπνου: Ορισμένες μελέτες δείχνουν ότι μπορεί να βοηθήσει στη μείωση της κορτιζόλης και στη βελτίωση της ποιότητας του ύπνου.

11. N-ακετυλοκυστεΐνη

Η N-ακετυλοκυστεΐνη (N-acetyl cysteine, NAC) είναι μια συνθετική μορφή του αμινοξέος κυστεΐνη και αποτελεί βασικό πρόδρομο για την παραγωγή γλουταθειόνης, του ισχυρότερου αντιοξειδωτικού του οργανισμού.

Κύριες Δράσεις και Οφέλη

• Αντιοξειδωτική υποστήριξη: Ενισχύει τα επίπεδα γλουταθειόνης, εξουδετερώνει τις ελεύθερες ρίζες και μειώνει το οξειδωτικό στρες.
• Αναπνευστική υγεία: Λειτουργεί ως αποτελεσματικό βλεννολυτικό, βοηθώντας στη λέπτυνση της βλέννας σε καταστάσεις όπως η βρογχίτιδα και η ΧΑΠ (Χρόνια Αποφρακτική Πνευμονοπάθεια).
• Ηπατική αποτοξίνωση: Χρησιμοποιείται νοσοκομειακά ως αντίδοτο σε υπερδοσολογία παρακεταμόλης (ακεταμινοφαίνης) προστατεύοντας το συκώτι.
• Ψυχική υγεία: Ρυθμίζει τα επίπεδα του γλουταμινικού οξέος στον εγκέφαλο, με έρευνες να δείχνουν πιθανό όφελος σε συμπτώματα ιδεοψυχαναγκαστικής διαταραχής (ΙΨΔ) ή εθισμούς.

Δοσολογία και Παρενέργειες

• Συνήθης δοσολογία: Ως συμπλήρωμα διατροφής, κυμαίνεται συνήθως από 600 mg έως 1200 mg την ημέρα.
• Παρενέργειες: Ενδέχεται να προκαλέσει ήπια γαστρεντερικά συμπτώματα, όπως ναυτία, έμετο ή διάρροια, ειδικά σε υψηλότερες δόσεις.

Τελικό Συμπέρασμα

Έγινε μια προσπάθεια να δούμε συνολικά το τι είναι τα μιτοχόνδρια, πόσο σημαντικά είναι για τον ανθρώπινο οργανισμό και υγεία, τι μπορεί να προκαλέσει η δυσλειτουργία τους, καθώς και τι μπορούμε να κάνουμε με μια διατροφική προσέγγιση για να τα ενισχύσουμε και να τα διατηρήσουμε σε καλή κατάσταση με αποτέλεσμα να έχουμε και καλή υγεία ή ακόμα-ακόμα και θεραπεία. Αυτό που είναι σίγουρο είναι ότι η κακή διατροφή μπορεί να προκαλέσει ένα πλήθος παθήσεων, χρόνιων ασθενειών ακόμα και καρκίνο ΑΛΛΑ αντίστροφα η καλή διατροφή μπορεί να μας κρατήσει σε καλή υγεία και να μας θεραπεύσει από αυτές τις ίδιες ασθένειες.