Βιβλία για Μανιτάρια

The Hidden Kingdom of Fungi – Exploring the microscopic world in our forests, homes, and bodies (2022) [Το κρυφό βασίλειο των μυκήτων – Εξερευνώντας τον μικροσκοπικό κόσμο στα δάση, τα σπίτια και τα σώματά μας]

15 Απριλίου, 2023
By simos

Keith Seifert

foreword by

Rob Dunn

Πρόλογος

Η μυκητολογία είναι μια σκοτεινή τέχνη. Οι μυκητολόγοι αντιλαμβάνονται πράγματα που οι άλλοι δεν αντιλαμβάνονται. Κυκλοφορούν στο ελάχιστα ορατό. Δίνουν νόημα από αυτό που βλέπουν μέσα από τους φορητούς μεγεθυντικούς φακούς χειρός ή αυτό που μυρίζουν όταν αναποδογυρίζουν κορμούς, ανατρέπουν μανιτάρια ή βυθίζουν τα χέρια τους στο χώμα. Ανάμεσα σε μανιτάρια, μούχλες και ζύμες, βρίσκουν απαντήσεις σε ερωτήσεις αλλά και αποδείξεις μυστηρίων. Το Augury είναι η πρακτική της ερμηνείας σημείων και οιωνών από τη συμπεριφορά των πτηνών. Η μυκητολογία μπορεί να είναι η πρακτική της ερμηνείας της έννοιας του κόσμου από τη συμπεριφορά των μυκήτων.

Τα γραφεία των μυκητολόγων είναι σπάνια νέα και αστραφτερά. Αντίθετα, τείνουν να βρίσκονται σε υπόγεια και άλλες ξεχασμένες γωνιές κτιρίων. Όπως οι μύκητες, οι μυκητολόγοι συχνά κατοικούν σε παραμελημένα μέρη. Σε αυτά τα μέρη, οι όποιες υπερβολές μπορεί να συναντηθούν συνήθως δεν σχεδιάζονται για λογαριασμό των ίδιων των μυκητολόγων, αλλά αντ’ αυτού, τους μύκητες. Στο πανεπιστήμιο μου, για παράδειγμα, τα κλιματιστικά βγαίνουν από σπασμένα παράθυρα του υπογείου όπου εργάζονται οι μυκητολόγοι. Τα κλιματιστικά προστατεύουν τις συλλογές μυκήτων από το να γίνουν πολύ ζεστά ή πολύ υγρά. Τα γραφεία των μυκητολόγων, εν τω μεταξύ, δεν είναι σχεδόν τόσο ελεγχόμενα από το κλίμα.

Στα παραμελημένα μέρη τους, οι μυκητολόγοι φυλάσσουν ένα μυστικό. Ο κόσμος, ξέρουν, δεν είναι όπως φαίνεται. Αν περπατήσεις έξω, μπορεί να ακούσεις πουλιά να τραγουδούν και θα δεις φυτά να μετατρέπουν το φως σε σάκχαρα. Στη συνέχεια, τα πουλιά και τα φυτά προτείνουν την υπόλοιπη ζωή – τα ποντίκια και τα έντομα, για παράδειγμα. Αλλά αυτή η άποψη για τη ζωή είναι λάθος, εντελώς λάθος. Κάτω από τον κόσμο που βλέπεις και ακούς, και μέσα σε αυτόν τον κόσμο, και πάνω και πάνω και γύρω από αυτόν τον κόσμο, υπάρχουν μύκητες. Οι μύκητες είναι απασχολημένοι, σχεδόν παντού (και ίσως παντού) όπου υπάρχει γήινη ζωή (ακόμα και στη θάλασσα), κάνοντας περίεργους σεξουαλικούς χορούς αργής κίνησης, τρώγοντας ότι φαίνεται μη βρώσιμο, δίνοντας σήμα ο ένας στον άλλο και σε άλλα είδη, και στη συνέχεια επίσης συνδέουν τους οργανισμούς, τον έναν με τον άλλον. Σύμφωνα με τους περισσότερους υπολογισμούς, υπάρχουν περισσότερα είδη μυκήτων από ότι τα θηλαστικά, τα πουλιά και τα φυτά μαζί, ίσως και δέκα φορές περισσότερα. Οι μύκητες είναι ο συνδετικός ιστός της ζωής, και όχι μόνο αυτό, αλλά σίγουρα αυτό. Συγκρατούν τον ζωντανό κόσμο μαζί. Αυτό γνωρίζουν οι μυκητολόγοι. Και βλέπουν τα στοιχεία όπου κι αν πάνε. Είναι αναπόφευκτο για αυτούς, ο μυκητιακός κόσμος των ιδιαιτεροτήτων και του μεγαλείου. Ζουν σε αυτό, το μυρίζουν, το εισπνέουν και, όταν μαζεύονται, μιλούν γι’ αυτό συνεχώς, χρησιμοποιώντας ονόματα ειδών που ακούγονται σαν ξόρκια ή επικλήσεις. Στο μυαλό τους είναι σαν αναβράζουσες φιάλες με Saccharomyces cerevisiae, Aspergillus, Candida και Penicillium. Και ίσως ακόμη και λίγο από Entomophthora muscae, spore of fly.

Κυρίως, ο μυστικός κόσμος που γνωρίζουν οι μυκητολόγοι, ο αληθινός κόσμος είναι μυστικός γιατί δεν είναι προφανές και, μετά από χρόνια προσπαθειών να πείσουν άλλους ανθρώπους να αγαπήσουν τους μύκητες, οι μυκητολόγοι τείνουν να συνειδητοποιούν ότι είναι πιο εύκολο να μιλήσουν με άλλους μυκητολόγους για αυτό που ξέρουν και να αφήσουμε τους υπόλοιπους έξω. Αποσύρονται στις φωλιές τους όπου μιλούν για σκαθάρια των οποίων τον εγκέφαλο καταλαμβάνουν μύκητες ζόμπι, μυρμήγκια που εκτρέφουν μύκητες με τον τρόπο που καλλιεργούν οι άνθρωποι τα σιτηρά, μυκητιακά παθογόνα που απειλούν τις παγκόσμιες προμήθειες τροφίμων ή, εξίσου συχνά, υπέροχα, ευαίσθητα, ελάχιστα γνωστά είδη που έχουν δει κάπου και τι ακριβώς μπορεί να σημαίνουν αυτά τα είδη για τον ευρύτερο κόσμο.

Έχω την τύχη, κάθε τόσο, να με καλωσορίζουν οι μυκητολόγοι στον κόσμο τους και, όσο είμαι εκεί, να βλέπω τα πράγματα λίγο πιο κοντά στο όπως είναι, δηλαδή να τα βλέπω λίγο πιο μυκητιασικά. Είναι μεγάλο προνόμιο. Σαν αστροναύτης που έχει πάει στο φεγγάρι και μετά επιστρέφει στη Γη, επιστρέφω από κάθε επίσκεψη στους μυκητολόγους αλλαγμένος, με διαφορετική οπτική για τα πάντα γύρω μου.

Είναι η εξαιρετική τύχη των απανταχού αναγνωστών που ο Keith Seifert αποφάσισε να χρησιμεύσει ως οδηγός στον κόσμο των μυκήτων, τον κόσμο όπως τον βλέπουν οι μυκητολόγοι. Σε αυτό το υπέροχο βιβλίο, “The Hidden Kingdom of Fungi: Exploring the Microscopic World in Our Forests, Homes and Bodies”, ο Seifert εισάγει τον αναγνώστη σε αυτό που είναι προφανές στους μυκητολόγους αλλά κρυμμένο σχεδόν σε όλους τους άλλους. Η περιοδεία του είναι έμπιστος στο, όπως το θέτει, στο κρυμμένο βασίλειο.

Αυτό το βιβλίο παρέχει στιγμιότυπα για το τι είναι, στην ουσία, τα μεγάλα θαύματα του κόσμου των μυκήτων. Υπάρχουν ιστορίες για την εξέλιξη των μυκήτων, τις ρίζες των δέντρων και τους μύκητες, την εξέλιξη των φυτών, τη μπύρα, τη γεωργία, τα σπίτια, τα ανθρώπινα σώματα και πολλά άλλα. Σε αυτές τις ιστορίες, κάποιος αντιμετωπίζει την εξαιρετική ποικιλία των τρόπων που οι μύκητες αλλάζουν και, πραγματικά, ελέγχουν την υπόλοιπη ζωή και ακόμη και κάποιες μορφές της μη ζωής. Βρίσκει κανείς και όμορφες λεπτομέρειες. Ο Seifert πέρασε τη ζωή του ανάμεσα στους μύκητες. γνωρίζει τόσα πολλά για τους μύκητες, όσα γνωρίζει κανείς για οτιδήποτε. Εδώ, όμως, αντί να χρησιμοποιήσει τις λεπτομερείς γνώσεις του για τον κόσμο των μυκήτων για να καταγράψει κάθε κομμάτι από αυτά που ξέρει, ο Seifert χρησιμοποιεί αυτή τη γνώση για να ενισχύσει την κατανόηση των μεγάλων ιστοριών από τον αναγνώστη, κάποιος έχει την αίσθηση ότι έχει προσκληθεί ως αρχάριος στο τραπέζι των μυκητολόγων. Η εμπειρία είναι, ταυτόχρονα, εκπληκτική, συναρπαστική και καθηλωτική.

Και το ότι είμαστε καλεσμένοι είναι σημαντικό, γιατί η αλήθεια είναι ότι οι μυκητολόγοι μπορούν να μας οδηγήσουν να δούμε τον κόσμο όπως είναι (ή πιο κοντά, τέλος πάντων, στο πώς είναι). Μπορούν να μας οδηγήσουν να κατανοήσουμε τη δική μας θέση στα πράγματα. Μια τέτοια κατανόηση είναι σημαντική, γιατί όπως δείχνει ο Seifert στα τελευταία κεφάλαια του βιβλίου, οι μύκητες όχι μόνο ελέγχουν μεγάλο μέρος του κόσμου, αλλά προσφέρουν επίσης πολλές από τις πιο εξαιρετικές λύσεις στις μελλοντικές μας προκλήσεις. Οι μύκητες έδειξαν στους μυκητολόγους τον δρόμο για πάρα πολλές απαντήσεις και ο Seifert καταλήγει κρατώντας αυτές τις απαντήσεις για τους υπόλοιπους από εμάς. “Κοιτάξτε τους μύκητες. Μάθετε από τους τρόπους τους”.

Είναι συνηθισμένο να περιγράφουμε τη γεωλογική μας εποχή ως την Ανθρωπόκαινος εποχή (Anthropocene), δηλ. την ανθρώπινη εποχή. Η Ανθρωπόκαινος εποχή ορίζεται κυρίως ως συνάρτηση του βαθμού στον οποίο ο αντίκτυπος της ανθρωπότητας είναι ξεκάθαρος στη σύνθεση της ζωής στη Γη και στους βιογεωχημικούς κύκλους της ζωής και της μη ζωής στη Γη. Είναι αλήθεια ότι ο αντίκτυπος μας είναι μεγάλος και η ονομασία της εποχής μας ως Ανθρωπόκαινος εποχή μας υπενθυμίζει αυτό το φρικτό μεγαλείο, μας θυμίζει τις συνέπειες κάθε ημέρας και κάθε πράξης μας. Κι όμως, από την ευρύτερη οπτική γωνία του Seifert και των άλλων μυκητολόγων, είναι ξεκάθαρο ότι δεν ζούμε στην Ανθρωπόκαινο εποχή. Αντίθετα, βρισκόμαστε απλώς σε μια ιδιαίτερα ασυνήθιστη περίοδο μιας ευρύτερης εποχής, αυτό που θα μπορούσε κανείς να ονομάσει Μυκητόκαινος εποχή. Ο δικός μας είναι ένας κόσμος με μύκητες, και όταν τελείωσα αυτό το υπέροχο βιβλίο, ήμουν πεπεισμένος ότι όσο μεγάλη και αν είναι η ανθρώπινη επίδραση μας, είναι ωχρή σε σύγκριση με αυτή των μυκήτων, όπως θα γίνει για πολύ καιρό.

Όταν οι άνθρωποι εξαφανιστούν, οι καλλιέργειες μας θα εξαφανιστούν και πάρα πολλά από τα περίεργα είδη που εξαρτώνται από εμάς, από τις γερμανικές κατσαρίδες μέχρι περιστέρια. Τα δάση και τα λιβάδια θα αναπτυχθούν ξανά.

Οι πληθυσμοί μεσαίου μεγέθους ψαριών και χερσαίων και θαλάσσιων αρπακτικών θα ανακάμψουν. Όπως είναι αισθητή η παρουσία μας, έτσι θα είναι και η απουσία μας. Αλλά, όπως δείχνει ο Seifert μέσα από τις ιστορίες του για τον κόσμο των μυκήτων, εάν οι μύκητες θα εξαφανίζονταν, η κατάσταση θα ήταν κάτι εντελώς άλλο. Το ξύλο θα έπαυε να αποσυντίθεται. Οι ρίζες των δέντρων δεν θα μπορούσαν να λάβουν θρεπτικά συστατικά. Εκατομμύρια είδη θα υποστούν πληθυσμιακές εκρήξεις, η αφθονία τους δεν θα ελέγχεται πλέον από τα μυκητιακά παθογόνα τους. Το κλίμα θα άλλαζε με τρόπους τόσο δραματικούς που θα ήταν δύσκολο να το σκεφτεί κανείς και πολύ λιγότερο να το προβλέψει. Ο κόσμος είναι τόσο βαθιά και περιεκτικά μυκητιασικός που είναι σχεδόν αδύνατο να σκεφτούμε έναν κόσμο χωρίς μύκητες.

Κι όμως, σκεφτόμαστε τον κόσμο χωρίς μύκητες. Το κάνουμε συνέχεια. Προσποιούμαστε ότι δεν είναι καθόλου εκεί. Ιδού λοιπόν η πρόταση μου. Διαβάστε το βιβλίο του Seifert. Στη συνέχεια, μόλις το έχεις, πείτε σε άλλους ανθρώπους για αυτό. Πες τους για τους μύκητες. Βοηθήστε τους να καταλάβουν λίγο περισσότερο για το πόσο λάθος είναι τόσες πολλές από τις καθημερινές μας αντιλήψεις. Μύησε τους στα μυστικά της μυκητολογίας. Μετά βγες έξω και πάρε μια βαθιά ανάσα. Βύθισε τα δάχτυλα σου στο χώμα. Στάσου πάνω από ένα μανιτάρι. Στριφογύρισε και μύρισε την μπύρα σου. Δες τους αποχρωματισμούς στα δημητριακά. Εξασκήσου στην ανάγνωση των μυστικών σημαδιών. Η μυκητολογία είναι μια επιστήμη στην οποία μπορούμε να ασχοληθούμε όλοι, μια επιστήμη που ξεκινά με κάτι σαν ένα μικρό διαλογισμό. Προχώρησε και πες το δυνατά: “Είμαι άνθρωπος σε έναν κόσμο μυκήτων, μια νέα άφιξη σε αυτό το κρυμμένο βασίλειο”. Και αφού το κάνεις, εισέπνευσε βαθιά. Άφησε τα χιλιάδες είδη μυκήτων στον αέρα να προσγειωθούν στη γλώσσα σου και να ταξιδέψουν στους πνεύμονες σου. Στη συνέχεια εξέπνευσε. Είσαι περικυκλωμένος. Ήσουν πάντα περικυκλωμένος. Η μυκητολογία είναι η σκοτεινή τέχνη της γνώσης αυτής της πραγματικότητας. Η μυκητολογία είναι η σκοτεινή τέχνη της γνώσης της αλήθειας.

Rob Dunn,

Author of “Never Home Alone”

Περιεχόμενα

Σημείωση για τις ονομασίες

Εισαγωγή: Ποικιλομορφία στη σκόνη

ΜΕΡΟΣ 1: Το κρυμμένο βασίλειο