Βιβλία για Μανιτάρια

Pocket Guide to Mushrooms (2014) [Οδηγός τσέπης για μανιτάρια]

31 Ιουλίου, 2025
By simos

Bloomsbury Pocket Guide to Mushrooms / Οδηγός τσέπης του Bloomsbury για τα μανιτάρια

John C. Harris

Εισαγωγή

Αυτός ο εύχρηστος οδηγός περιλαμβάνει περισσότερα από 150 από τα πιο κοινά είδη μανιταριών που βρίσκονται στη Βρετανία και σε άλλα μέρη της Βόρειας Ευρώπης. Δεν καλύπτει κάθε ένα από τα χιλιάδες είδη που μπορεί να συναντήσεις, σκοπός του είναι να δώσει μια συνολική εισαγωγή στον υπέροχο κόσμο των μυκήτων.

Όλοι οι μύκητες εδώ ανήκουν στις μεγάλες ομάδες μυκήτων των βασιδιομυκήτων (Basidiomycetes) και των ασκομυκήτων (Ascomycetes). Οι βασιδιομύκητες περιλαμβάνουν τα τυπικά είδη σε σχήμα μανιταριού με βράγχια, πόρους ή αγκάθια στην κάτω πλευρά του καπακιού, καθώς και μύκητες με βραχίονες (bracket) και φουσκωτές μπάλες (puffballs), και μύκητες club, κοραλλιών (coral) και ζελέ (jelly). Τα είδη των ασκομυκήτων, γνωστά και ως μύκητες σάκου (sac fungi), περιλαμβάνουν μύκητες morels και saddle, cup, club, ﬁnger και disc fungi και trufﬂes.

Πώς να χρησιμοποιήσεις αυτό το βιβλίο

Κάθε είδος που παρουσιάζεται περιλαμβάνει μια συνοπτική περιγραφή, καθώς και φωτογραφίες που απεικονίζουν τυπικά ώριμα παραδείγματα. Όπου χρειάζεται, δίνονται περισσότερες λεπτομέρειες σε περιπτώσεις όπου η εμφάνιση διαφέρει δραματικά μεταξύ νεότερων και παλαιότερων δειγμάτων.

Μερικά μανιτάρια που εμφανίζονται ανήκουν στο ίδιο γένος. Σε αυτές τις περιπτώσεις μια σύντομη εισαγωγή για το γένος περιλαμβάνεται στην πρώτη πρόταση του πρώτου είδους που εμφανίζεται σε αυτό το γένος.

Μια λίστα ελέγχου “γρήγορης προβολής” μετά από κάθε περιγραφή συνοψίζει βασικά χαρακτηριστικά, αποτύπωμα σπορίων (αναφέρεται ως εκτύπωση σπορίων / spore print, εξηγείται παρακάτω), ενδιαίτημα, εποχή, μέγεθος και βρωσιμότητα. Εκτός εάν ορίζεται διαφορετικά μετρήσεις διαμέτρου για τα καπάκια, και μετρήσεις ύψους ακολουθούμενες από μετρήσεις πλάτους για στελέχη / μίσχους. Η ενότητα αναγνώρισης μανιταριού απέναντι εξηγεί τι πρέπει να προσέξεις και θα σε βοηθήσει να εξοικειωθείς με την ανατομία ενός τυπικού μανιταριού αυτό που είναι “cap and stem” (καπάκι και μίσχος).

Τι είναι οι μύκητες;

Το βασίλειο των μυκήτων, το οποίο είναι ξεχωριστό από το ζωικό και το φυτικό βασίλειο, υπολογίζεται ότι περιλαμβάνει περισσότερα από ένα εκατομμύριο είδη παγκοσμίως, πολλά από τα οποία είναι πολύ μικρά έως μικροσκοπικά. Τα μεγαλύτερα είδη που βλέπουμε είναι στην πραγματικότητα τα καρπικά σώματα των ίδιων των οργανισμών που κρύβονται μακριά από το οπτικό πεδίο κάτω από το υπόστρωμα. Κάθε τέτοιος οργανισμός αποτελείται από πολλές μικροσκοπικές οργανικές ίνες που ονομάζονται υφές, οι οποίες διακλαδίζονται σε ένα δίκτυο λεπτών νημάτων που μοιάζει με ιστό που ονομάζεται μυκήλιο. Αφού πεθάνει ένα καρποφόρο σώμα, το μυκήλιο ζει για πολλά χρόνια, μερικές φορές για δεκαετίες ή και αιώνες.

Young Sulphur Tuft (Hypholoma fasciculare)

Οι μύκητες, όπως και τα ζώα, τροφοδοτούνται από ζωντανά ή νεκρά φυτά και ζώα, γιατί δεν μπορούν να παράξουν τροφή χρησιμοποιώντας το φως του ήλιου όπως και τα φυτά. Αποτελούν ζωτικό μέρος του οικοσυστήματος, ειδικά λόγω της ικανότητας τους να διασπούν τη νεκρή οργανική ύλη και να δημιουργούν ωφέλιμους δεσμούς με φυτά και δέντρα σε μια “μυκορριζική” σχέση. Οι μύκητες είναι φυσικά πολύ γνωστοί για τη μαγειρική τους αξία, αλλά έχουν επίσης παράσχει βασικά συστατικά στην ανάπτυξη φαρμάκων, στην παρασκευή ψωμιού, βοηθώντας στη διαδικασία ζύμωσης και σε πολλές σημαντικές βιομηχανικές χρήσεις.

Αναγνώριση μανιταριού

Δυστυχώς δεν υπάρχει χρυσός κανόνας όσον αφορά τον εντοπισμό άγνωστων μανιταριών, βρώσιμων ή άλλων. Τα θανατηφόρα δηλητηριώδη toadstools μπορεί να έχουν τα ίδια χαρακτηριστικά με πολλούς βρώσιμους μύκητες. Φυσικά, πολλά γένη μανιταριών έχουν οικεία και αξιόπιστα χαρακτηριστικά, αλλά είναι πάντα καλύτερο να γνωρίζουμε όλα τα συγκεκριμένα χαρακτηριστικά. Ορισμένα είδη, όπως το Giant Puffball, είναι εξαιρετικά αναγνωρίσιμα, αλλά είναι λίγα. Αν σε ενδιαφέρουν τα μανιτάρια για κατανάλωση, ένας καλός κανόνας που πρέπει να ακολουθήσεις είναι ο εξής: Αν δεν γνωρίζεις το όνομα του ή έχεις κάποια αμφιβολία για την ταυτότητά του, μην το φας. Αυτό γίνεται καθαρά για λόγους ασφαλείας. Η απόλαυση των άγριων μανιταριών ως τροφή ή λόγω ενός περιστασιακού ενδιαφέροντος για αυτά μπορεί να είναι πολύ ικανοποιητική, είναι απλώς κοινή λογική να επιστρατεύουμε μια έξυπνη, μη εφησυχαστική στάση όταν ασχολούμαστε με νέες ανακαλύψεις. Οι παρακάτω πληροφορίες μπορούν να βοηθήσουν στην υπέρβαση βασικών εμποδίων αναγνώρισης και καλύπτουν τα κοινά είδη σε σχήμα μανιταριού, αυτά με τυπικό καπέλο και στέλεχος/μίσχο.

1. Ανατομία μανιταριού

Σημείωσε ότι όλα τα μέρη που εμφανίζονται στο διάγραμμα δεν είναι απαραίτητα και αυτά που εμφανίζονται σε όλα τα μανιτάρια, για παράδειγμα, ορισμένα είδη μπορεί να μην έχουν λέπια στο καπάκι ή δαχτυλίδια στο στέλεχος/μίσχο κλπ.

Χρήσιμες λεπτομέρειες που εμφανίζονται σε διάφορα μέρη ενός μανιταριού, που συχνά χάνονται, βοηθούν σημαντικά στην αναγνώριση. Εάν είναι δυνατόν, προσπάθησε να σημειώσεις όλα τα ακόλουθα:

Καπάκι (Πίλος)

Μέγεθος και σχήμα

Ποιες είναι οι διαστάσεις, το πλάτος και το βάθος; Είναι επίπεδο, στρογγυλό, θολωτό ή έχει κάποιο άλλο σχήμα; Η παρακάτω εικόνα δείχνει τη μορφολογία του καπακιού. Σημείωσε ότι ένα ή περισσότερα χαρακτηριστικά υπάρχουν μερικές φορές στο ίδιο μανιτάρι, για παράδειγμα, ορισμένα μανιτάρια χοάνης διαθέτουν επίσης ένα εξόγκωμα (ή umbo) στο κέντρο. Αυτά είναι τα διαφορετικά σχήματα καπακιών που συναντώνται συνήθως.

Μορφολογία καπακιού

Χρώμα

Ποιο είναι το χρώμα (ή τα χρώματα) του καπακιού; Αλλάζει χρώμα όταν χτυπιέται ή το χειριζόμαστε; Κόψε το καπάκι στη μέση, αλλάζει χρώμα όταν εκτίθεται στον αέρα;

Υφή/σημάδια

Είναι το καπάκι λείο, κολλώδες, δασύτριχο, φολιδωτό, βελούδινο ή κάποιας άλλης υφής; Έχει πάνω του ή όχι, υπολείμματα καθολικού πέπλου;

Συνοχή

Είναι το καπάκι σκληρό, σταθερό, σαρκώδες, μαλακό, σπογγώδες, ινώδες, λεπτό, σκληρό, εύθραυστο ή με κάποια άλλη σύσταση;

Οσμή

Ποιες μυρωδιές μπορείς να ανιχνεύσεις, εάν υπάρχουν (οσμή μανιταριού, αλευρώδεις, χημικές, φρουτώδεις μυρωδιές και ούτω καθεξής);

Περιθώριο (η άκρη του καπακιού)

Τι χαρακτηριστικά έχει το περιθώριο (αν υπάρχει). Είναι κυματιστό, σχισμένο, τυλιγμένο (κυρτώνει προς τα μέσα), γυρισμένο προς τα πάνω, ραβδωτό (ριγέ, αυλακωτό ή ραβδωτό); Έχουν μείνει υπολείμματα μερικού πέπλου;

Βράγχια (ελάσματα), πόροι ή αγκάθια

Η κάτω πλευρά ενός τυπικού μανιταριού με κάλυμμα και μίσχο μπορεί να έχει βράγχια (σάρκα που μοιάζει με λεπίδες), πόρους (μικρές τρύπες από τα άκρα των σωλήνων που είναι κρυμμένα μέσα στο καπάκι) ή ακόμα και αγκάθια (κρεμαστές ακίδες ή δόντια) από τα οποία τα αναπαραγωγικά σπόρια θα πέσουν.

Προσκόλληση βράγχιων

Τα βράγχια άλλοτε προσκολλώνται στο στέλεχος/μίσχο και άλλοτε όχι. Αυτό είναι ένα σημαντικό χαρακτηριστικό που πρέπει να λάβεις υπόψη. Το διάγραμμα διατομής στη σελίδα 8 απεικονίζει τους διαφορετικούς τρόπους με τους οποίους μπορούν να προσκολληθούν τα βράγχια ή οι πόροι σε σχέση με το στέλεχος/μίσχο. Αυτοί οι όροι χρησιμοποιούνται σε αυτόν τον οδηγό.

Χρώμα

Τι χρώμα έχουν τα βράγχια; Τα χρώματα μπορούν να αλλάξουν κατά τη διάρκεια των διαφορετικών σταδίων ανάπτυξης (νέο, ώριμο και παλιό). Ψάξε γύρω από το μανιτάρι για μικρά ή πολύ παλιά δείγματα για σύγκριση. Αλλάζει το χρώμα των βράγχιων όταν χωρίζεται με μαχαίρι ή πιέζεται με το δάχτυλο; Είναι κηλιδωτό ή με στίγματα;

Διάστημα

Τα βράγχια μπορεί να είναι συνωστισμένα και λεπτά, ή παχύτερα και σε απόσταση μεταξύ τους.

Πάχος/συνοχή

Είναι τα βράγχια παχιά ή λεπτά; Είναι εύθραυστα, δυνατά, εύκαμπτα ή σπάζουν εύκολα;

Σημειώστε τυχόν επιπλέον χαρακτηριστικά.

Για παράδειγμα:

• Τα βράγχια είναι διχαλωτά (οι άκρες των βράγχιων περνούν έξω) κοντά στο περιθώριο.

• Τα βράγχια παράγουν μια ουσία που μοιάζει με γάλα κατά τον χειρισμό.

• Σταγονίδια νερού παγιδεύονται ανάμεσα στα βράγχια.

• Τα βράγχια συνδέονται σε ένα κυκλικό “κολάρο” γύρω από το στέλεχος/μίσχο.

• Τα βράγχια ξεφλουδίζονται ή αφαιρούνται εύκολα από τη σάρκα.

Πόροι

Όλα τα boletes και polypores (bracket fungi) έχουν πόρους αντί για βράγχια. Αυτά εμφανίζονται ως μικρές, στρογγυλές ή γωνιακές τρύπες στην κάτω πλευρά του καπακιού. Τα σπόρια αναπτύσσονται και πέφτουν από μικρούς σωλήνες που αναπτύσσονται κάτω από τη σάρκα του καλύμματος.

• Σημείωσε το μέγεθος και την απόσταση.

• Σημείωσε το χρώμα και εάν αλλάζουν χρώμα όταν μωλωπίζουν (αγγίζονται ή πιέζονται).

• Σημείωσε εάν εμφανίζονται ως τέλειοι κύκλοι, γωνιακοί ή παράγουν μοτίβο που μοιάζει με λαβύρινθο.

Αγκάθια

Μια σχετικά μικρή ομάδα μυκήτων έχει κρεμαστά αγκάθια (ονομάζονται επίσης δόντια). Αυτό το χαρακτηριστικό περιορίζει σημαντικά την αναγνώριση.

Στέλεχος/μίσχος (Στύπος)

Μέγεθος και σχήμα

Είναι το στέλεχος παχύ, λεπτό, κοντό ή αισθητά ψηλό;

Χρώμα

Είναι το στέλεχος το ίδιο χρώμα με το καπάκι, ή είναι διαφορετικό; Έχει χρωματιστές ραβδώσεις; Διαφέρει το χρώμα στη βάση σε σχέση με το χρώμα πιο κοντά στην κορυφή, λίγο πριν την ένωση με το καπάκι;

Υφή

Είναι το στέλεχος λείο, φολιδωτό ή κάποιας άλλης υφής; Είναι εύθραυστο, ινώδες ή εύκαμπτο;

Δακτύλιος

Υπάρχει δακτύλιος στο στέλεχος; Είναι μεγάλο, μικρό, αυλακωτό ή κινούμενο; Το στέλεχος έχει διαφορετική υφή ή χρώμα πάνω και κάτω από αυτό;

Σημάδια

Υπάρχουν διακριτά σημάδια στο στέλεχος, όπως κοιλώματα ή φακίδες;

Συνοχή

Είναι το στέλεχος εύθραυστο, ινώδες ή εύκαμπτο;

Σάρκα

Κόψτε το στέλεχος. Είναι κούφιο ή συμπαγές; Είναι πιο σκούρο κοντά στη βάση; Αλλάζει χρώμα η σάρκα και αν ναι πού; Είναι συγκεντρωμένο ή/και ενωμένο με άλλα μανιτάρια στη βάση;

Βάση

Είναι η βάση πιο παχιά στο σημείο που ενώνεται με το υπόστρωμα; Έχει σάκο ή βόλβα (απομεινάρια του καθολικού πέπλου); Το στέλεχος ριζώνει;

2. Οικότοπος, υπόστρωμα και εποχή του έτους

Το να κάνεις σημειώσεις σχετικά με το πότε και πού βρίσκεις μύκητες είναι εξαιρετικά σημαντικό στη διαδικασία αναγνώρισης.

Ενδιαίτημα

Οι δύο κύριοι βιότοποι είναι οι δασικές εκτάσεις και τα λιβάδια, αλλά σημείωσε επίσης τους συγκεκριμένους τύπους αυτών. Είναι το δάσος πλατύφυλλο, κωνοφόρο ή μικτό; Είναι το λιβάδι σε αστικό περιβάλλον, όπως ένας κήπος ή στην άκρη του δρόμου; Είναι σε λιβάδι ή χωράφι ή δίπλα σε φράχτη;

Υπόστρωμα

Η βάση στην οποία ζει ένας οργανισμός, είναι επίσης ένα πολύ σημαντικό χαρακτηριστικό αναγνώρισης. Σημείωσε τα εξής:

Χορτάρι

Σημείωσε όπου αναπτύσσεται ο μύκητας, για παράδειγμα:

• Σε βοσκότοπο ή σε γκαζόν ή σε λιβάδι.

• Στο χώμα ή στην κοπριά, ή σε κάποιο άλλο μέσο.

• Σε ροκανίδια, σάπια φύλλα, κομπόστ, πριονίδι ή άλλο μέσο.

Κοντά σε δάση ή δέντρα

Σημείωσε πού αναπτύσσεται ο μύκητας, για παράδειγμα:

• Κοντά σε δέντρο(α). Αν ναι, τι είδους;

• Σε ξέφωτο που περιέχει, για παράδειγμα, χόρτα ή απορρίμματα φύλλων.

• Σε ζωντανό ή νεκρό δέντρο. Αν ναι, τι είδους;

• Σε νεκρά ξύλα, πεσμένα κλαδιά, κλαδιά ή πρέμνα.

• Κοντά σε νεκρό ξύλο. Μερικά είδη φαίνεται να αναπτύσσονται από το έδαφος, αλλά μπορεί στην πραγματικότητα να τρέφονται με νεκρό ξύλο ή νεκρές ρίζες κάτω από το έδαφος.

Χρόνος

Η κύρια περίοδος των μανιταριών ξεκινά στα τέλη του καλοκαιριού και συνεχίζεται μέχρι τις αρχές του χειμώνα, αλλά πολλά είδη αναπτύσσονται νωρίτερα ή/και επιμένουν μέχρι αργά την εποχή. Πολλοί μύκητες bracket fungi είναι πολυετείς και ο χειμώνας φιλοξενεί μερικά αποκλειστικά βρώσιμα είδη.

3. Πώς να πάρεις ένα αποτύπωμα σπορίων

Η γνώση του χρώματος μιας απόθεσης σπορίων (αναπαραγωγικά σπόρια που πέφτουν από την κάτω πλευρά του καπακιού) είναι πολύ χρήσιμη για τον περιορισμό της αναγνώρισης. Απλώς κόψτε το στέλεχος/μίσχου του μανιταριού όσο πιο κοντά γίνεται στο σημείο που ενώνει το καπάκι. Τοποθέτησε το καπάκι (τα βράγχια προς τα κάτω) σε ένα λευκό φύλλο χαρτί. Αφήστε ανενόχλητο για 3–4 ώρες ή όλη τη νύχτα, στη συνέχεια αφαίρεσε το καπάκι για να δεις τα αποτελέσματα. Ελέγξτε το χρώμα στο φως της ημέρας και όχι κάτω από μια τεχνητή πηγή φωτός. Δες το παράδειγμα αποτυπώματος μαύρων σπορίων παρακάτω. Θα έχεις κάτι πολύ παρόμοιο με αυτό.

Μαύρο τύπωμα σπορίων

Υπάρχουν φυσικά πολλά χρώματα που μπορεί κανείς να δει, όπως το λευκό, το κρεμ, το ροζ, το καφέ και το μαύρο, και αποχρώσεις αυτών ενδιάμεσα. Μερικές φορές είναι καλύτερο να τοποθετήσετε το καπάκι πάνω από το μαύρο φύλλο, καθώς τα πιο ανοιχτόχρωμα σπόρια θα είναι πιο φανερά σε πιο σκούρο φόντο.

Εάν δεν θέλεις να αφαιρέσεις το στέλεχος/μίσχο, απλώς άνοιξε μια τρύπα σε λίγο χαρτόνι και το φύλλο χαρτιού, πέρασε το στέλεχος μέσα από τις τρύπες και τοποθέτησε το στο χείλος ενός ψηλού ποτηριού, έτσι ώστε το μανιτάρι να αιωρείται απαλά πάνω στο χαρτόνι στο φύλλο χαρτί ανάμεσα.

Σύνοψη

Από όλες τις πληροφορίες που συγκεντρώθηκαν, θα έχεις μια πολύ καλύτερη ιδέα για το τι έχεις να κάνεις. Ανέτρεξε σε αυτές τις σημειώσεις όταν κάνεις διασταύρωση με είδη που εμφανίζονται σε αυτόν τον οδηγό ή/και άλλες πηγές.

Προειδοποίηση / αποποίηση ευθύνης

Υπάρχουν πολλά μη βρώσιμα και δηλητηριώδη είδη μανιταριών σε όλη την Ευρώπη. Μια χούφτα από αυτά είναι θανατηφόρα. Μην τρως κανένα μύκητα του οποίου το όνομα δεν γνωρίζεις και εάν δεν είσαι σίγουρος ότι έχεις εντοπίσει σωστά έναν μύκητα, μην τον φας. Ο συγγραφέας δεν φέρει καμία ευθύνη για τυχόν τραυματισμό ή θάνατο που προκλήθηκε ως αποτέλεσμα κατάποσης ή έκθεσης σε οποιονδήποτε μύκητα που περιγράφεται σε αυτόν τον οδηγό αναγνώρισης.

Περιεχόμενα

ΒΑΣΙΔΙΟΜΥΚΗΤΕΣ (Μανιτάρια με βράγχια)